• Nguyên tác: What a Wonderful World • Nhạc & lời: Bob Thiele & George David Weiss • Lời Việt: Nguyễn Thảo • Trình bày: Triệu Vinh • Hòa âm & phối khí: Triệu Vinh & Suno • Ghi âm: Phòng Thâu NTV • Final mix: LeVuMusic Studio • Graphics: Concept by MarcMarc
NT: Tôi nhớ vào những ngày tháng đầu tiên ở Mỹ, người Việt tỵ nạn thật đói nhạc. Những cuộn cassette một số người mang theo đã trở thành báu vật. Những tiếng hát còn ở lại quê nhà như của Thái Thanh, Lệ Thu, Thanh Lan, Duy Trác lúc ấy chỉ làm cho lòng người thêm rưng rức khát khao.
Rồi sau đó, những trung tâm băng nhạc bắt đầu xuất hiện. Nhiều cuốn băng xưa đã được tái bản, tuy chất lượng không mấy gì tốt. Cũng chính vì vậy mà những giọng hát “gần giống” đã được đón nhận một cách hồ hởi hơn.
Nhưng hiện tượng “gần giống” ấy lại kéo dài qua những thập niên tiếp theo, và những ca sĩ “gốc” chẳng còn phải là những tiếng hát kẹt lại ở quê nhà nữa mà là những giọng hát ở hải ngoại đang được yêu chuộng.
Thế thì chuyện gì đã đang xảy ra?
Theo tôi nghĩ, một người mới bắt đầu hát hầu như không dám… tự hát. Trước khi tìm được cách hát của riêng mình, họ thường nghe hàng trăm, hàng ngàn lần những giọng hát mà họ yêu thích. Cách thần tượng nhả chữ, lấy hơi, ngân, xử lý một nốt cao, kéo chậm một câu hát, thậm chí cả những tiếng thở hay những chỗ cố tình hát hơi khàn đều có thể âm thầm đi vào cách hát của họ. Điều này không hẳn không tốt. Thực ra, trong quá trình học nghệ thuật, bắt chước thường là một giai đoạn tự nhiên. Ngay cả những ca sĩ nhạc sĩ nổi tiếng của Mỹ đều nói về ảnh hưởng của những ca sĩ nhạc sĩ mà họ yêu thích.
Jazz là một ví dụ rất rõ. Những nhạc sĩ trẻ học Charlie Parker bằng cách chép lại từng solo của ông. Pianist học Bill Evans, Oscar Peterson hay Thelonious Monk bằng cách nghe rồi chơi lại những câu nhạc của họ. Ca sĩ cũng vậy. Nghe Ella Fitzgerald có thể giúp hiểu swing và scat; nghe Billie Holiday giúp nhận ra sức mạnh của việc đặt một câu hát hơi trễ sau nhịp; nghe Sarah Vaughan có thể mở ra cả một thế giới về hòa âm và khả năng sử dụng giọng hát như một nhạc cụ.
Vấn đề chỉ bắt đầu khi phương tiện học tập bị đổi thành cái đích.
Một ca sĩ trẻ yêu một giọng hát nào đó đến mức bắt đầu không chỉ học kỹ thuật của người ấy mà còn sao chép cả những đặc điểm rất cá nhân: cách phát âm một nguyên âm, một kiểu vibrato, cách bẻ một chữ, một tiếng khàn, một chỗ lấy hơi, thậm chí nét mặt và phong thái sân khấu. Khi ấy, thay vì hỏi “Tại sao cô ấy hát câu này như vậy?”, người học chỉ hỏi “Cô ấy hát câu này như thế nào? Và tôi phải làm sao cho giống?”
Hai câu hỏi tưởng gần nhau nhưng thực ra hoàn toàn khác nhau; câu hỏi thứ hai dẫn đến bắt chước, trong khi câu hỏi thứ nhất dẫn đến học hỏi nghệ thuật.
Nếu Billie Holiday đặt một chữ phía sau nhịp, điều đáng học không phải là phải đặt đúng chữ ấy phía sau nhịp giống Billie Holiday. Điều đáng học là tại sao bà lựa chọn làm như vậy, sự chậm trễ ấy tạo ra cảm giác gì, nó quan hệ thế nào với lời hát và với ban nhạc. Hiểu được nguyên lý đó, người ca sĩ có thể lựa chọn một cách xử lý hoàn toàn khác.
Tôi nghĩ hiện tượng “thần tượng” còn có một nguy hiểm hơn. Sau khi đã nghe một bản thu nổi tiếng quá nhiều lần, chúng ta có thể bắt đầu tưởng rằng cách diễn giải ấy chính là bài hát.
Một bản thu của Sinatra không phải là Fly Me to the Moon. Đó chỉ là cách Sinatra nhìn Fly Me to the Moon. Một bản thu của Billie Holiday không phải là Autumn in New York mà nó chỉ là cuộc gặp gỡ giữa ca khúc ấy với Billie Holiday ở một thời điểm nhất định trong cuộc đời bà.
Điều này đặc biệt quan trọng với jazz. Nếu chúng ta sao chép hoàn toàn phrasing, tempo, dynamics và những chỗ ứng tấu của một bản thu kinh điển, có một nghịch lý xảy ra: âm thanh có thể rất “jazz”, nhưng tinh thần lại không còn jazz nữa, bởi yếu tố khám phá và phản ứng tức thời đã biến mất. Đây cũng có lẽ là tại sao tôi không thích hát với những track nhạc đã thâu sẵn.
Vì vậy, tôi nghĩ rằng nếu ta yêu thích một bài nhạc nào đó của một ca sĩ nào đó, sau khi nghe cho “đã” rồi nên ngừng nghe một thời gian. Hãy trở về với giai điệu nguyên thủy, lời ca và hòa âm. Hãy đọc lời như đọc một bài thơ. Hãy tự hỏi nhân vật trong bài hát đang nói với ai, chuyện gì vừa xảy ra trước câu hát đầu tiên, và điều gì họ không thể nói thẳng ra. Sau đó hát với piano hoặc ban nhạc mà không cố nhớ thần tượng đã xử lý nó thế nào. Thậm chí nếu có thể thì nên nghe nhiều ca sĩ hoàn toàn khác nhau hát cùng một bài. Khi nghe năm cách diễn giải khác nhau, ta bắt đầu nhận ra điều gì thuộc về bản nhạc và điều gì thuộc về người ca sĩ. Đó là một phân biệt quan trọng.
Cá tính nghệ thuật thường xuất hiện một cách tự nhiên nếu mình để cho lòng mình cảm được ca từ cũng như giai điệu. Nó đến từ giọng nói thật của mình, âm vực của mình, kinh nghiệm sống của mình. Nó đến từ những trăn trở suy tư của chính mình, cảm nhận về lời ca đang xuất phát từ tim mình và cách mình phản ứng với những người đang chơi nhạc bên cạnh. Nếu trong đầu người ca sĩ lúc nào cũng có một bản thu nổi tiếng và họ đang cố tái hiện nó, họ rất khó thực sự nghe những gì pianist, bassist hay drummer đang làm ngay lúc ấy. Họ đang hát với ký ức của một hòa âm khác, chứ không phải hát cùng với ban nhạc của mình.
Tôi cho rằng ta vẫn có thể học cách thần tượng của mình suy nghĩ, học sự tinh tế của họ, học kỹ thuật và sự can đảm trong những lựa chọn nghệ thuật của họ. Nhưng sau đó ta phải buông bỏ những thứ ấy và tự hỏi: Nếu chưa từng nghe bản thu này, chính tôi sẽ hát câu này như thế nào?
Nhìn hàng cây mượt xanh
Thắm những cánh hoa
Những đóa ngát thơm
Dâng hương cho đời
Trong tim ta như reo vui
Thấy tuyệt vời cả thế giới
Nhìn trời cao bao la
Lơ lững đám mây
Sáng sớm phút linh thiêng
Đêm sâu bao mơ huyền
Cho tim ta như thêm say
Thấy tuyệt vời cả cuộc đời
Nhìn ra xa xa nơi chân trời
Mầu sắc lung linh huyền ảo
Nhìn chung quanh đây bao nhiêu người
Mặt sáng tươi vui rạng rỡ
Gặp nhau mãi nắm lấy tay
Lời thăm hỏi gởi đến nhau
Nếu cố lắng tai nghe (là)
Những thương yêu
Trẻ thơ vừa òa khóc
Bỗng chốc thấy ra
Chúng đã lớn khôn
Ô hay, ta đâu ngờ
Nên tim ta thêm băn khoăn
Thấy diệu kỳ cả thế giới
Ôi tim ta càng thiết tha
Thấy tuyệt vời là cuộc đời
I see trees of green
Red roses too
I see them bloom
For me and you
And I think to myself
What a wonderful world!
I see skies of blue
And clouds of white
The bright blessed day
The dark sacred night
And I think to myself
What a wonderful world
The colors of the rainbow
So pretty in the sky
Are also on the faces
Of people going by
I see friends shaking hands
Saying how do you do
They’re really saying
I love you
I hear babies crying
I watch them grow
They’ll learn so much more
Than I’ll never know
And I think to myself
What a wonderful world
