• Nguyên tác: The Way We Were
• Nhạc: Marvin Hamlisch
• Lời: Alan & Marylin Bergman
• Lời Việt: Nguyễn Thảo
• Trình bày: Đại Quỳnh
• Hòa âm & phối khí: Lê Vũ
• Ghi âm: ElevenSixteen
• Final mix: LeVuMusic Studio
• Graphics: Concept by MarcMarc

NT: (một đoạn viết dài trích từ nhật ký để thay lời dẫn nhập)

Tôi đã viết cho F:  Sáng nay tôi vừa biết một điều khiến mình quá nản lòng. Theo ChatGPT, tiến hóa chọn lọc dựa trên chức năng, chứ không phải sự minh triết. Điều này xuất phát từ việc tôi tự hỏi vì sao nhiều người không chọn suy nghĩ sâu — vì điều đó “tốn kém”, thường gây lo âu, ý thức hiện sinh, và xung đột xã hội.

Mọi chuyện bắt đầu khi tôi bị cho là lúc nào cũng ở trong trạng thái u uất, như thể tôi không có một người vợ yêu thương hay một gia đình hạnh phúc. Sự suy diễn ấy đến từ những gì tôi thường viết trên blog âm nhạc KeJazz của mình.

Tôi phải thừa nhận điều đó phần nào là đúng. Tôi thường viết lời dẫn cho các ca khúc mình đăng, và chủ đề thường xoay quanh nỗi buồn. (Nhưng rồi, phần lớn những bản nhạc tôi dịch đều nói về tình yêu và tan vỡ, nên dĩ nhiên bài viết của tôi khó mà lúc nào cũng vui vẻ, rộn ràng.)

Mặt khác, tôi dành nhiều thời gian để nghiền ngẫm. Với một số người, đó không phải điều tốt. Có phải ai đó từng nói rằng suy nghĩ là một việc rất nguy hiểm?

Tất nhiên, tôi phải tự hỏi: Tôi sinh ra đã như vậy sao? Suy nghĩ là hành vi được học, hay là một đặc tính bẩm sinh?

Chat định nghĩa suy nghĩ sâu bao gồm:  Lý luận trừu tượng (nghĩ về những điều không hiện diện trực tiếp), tư duy phản thực (“nếu như… thì sao?”), siêu nhận thức (nghĩ về chính cách mình suy nghĩ),
mở rộng thời gian (kết nối quá khứ – tương lai), và kiến tạo ý nghĩa (hỏi “tại sao”, không chỉ “như thế nào”).

Đó không phải một đặc điểm đơn lẻ, mà là một cụm năng lực nhận thức.

Và đúng là ta sinh ra với một số khuynh hướng nhất định, nhưng một đời nghiêng về thói quen ấy có thể đẩy ta sâu hơn vào cái hố của suy tư. Rõ ràng, người ta cần trang bị cho mình những “công cụ” để suy nghĩ sâu mà không hời hợt hay mơ hồ — tức là cần nền tảng về viết lách, toán học, triết học, khoa học…

Có vẻ nhiều người tránh điều đó đơn giản vì nó gây lo âu, và người suy nghĩ nhiều có thể đạt tới mức ý thức hiện sinh — trở nên lo lắng về chính sự tồn tại của mình.

Không lạ khi người suy nghĩ nhiều nhất có thể dễ rơi vào chứng u sầu.

F trả lời:

Phản ứng đầu tiên của tôi là đồng ý một phần. Chắc chắn rằng sự minh triết, nếu đi ngược lại niềm tin xã hội (mà điều này thường xảy ra), có thể khiến người đó cô đơn hơn, dễ bị công kích hơn, và nhiều hệ quả khác. Và đúng, nếu việc đặt câu hỏi tự thân đã gây căng thẳng, thì minh triết cũng có thể gây căng thẳng.

Mặt khác, tôi tự hỏi liệu sự chọn lọc tiến hóa hướng đến “chức năng” có đang rạn nứt trong xã hội hiện đại không. Chẳng hạn, trong các xã hội xưa, một ví dụ về “chức năng” là phản ứng chiến đấu hay bỏ chạy trước mối đe dọa sinh tồn thực sự (như con hổ răng kiếm, the proverbial sabre-tooth tiger). Nhưng trong xã hội ngày nay, nơi với nhiều người trong chúng ta, hổ răng kiếm, thiếu ăn hay phơi mình trước thiên nhiên không còn là mối nguy thường trực (dù tôi biết với một số người vẫn còn), thì phản ứng căng thẳng mang tính tiến hóa ấy lại chuyển sang những thứ như theo dõi thị trường chứng khoán, kiểm tra điện thoại xem tin tức thảm họa (đa phần không ảnh hưởng trực tiếp đến ta), hay tìm kiếm sự công nhận, lập kế hoạch hưu trí… những thứ vận hành 24/7.

Thật mỉa mai khi trong một xã hội dư thừa, chúng ta có thể còn căng thẳng hơn tổ tiên mình — nhưng điều đó có thể đúng. Tôi cho rằng chủ nghĩa tư bản, đặc biệt là giai đoạn muộn như hiện nay, dựa trên việc gây ra trạng thái căng thẳng liên tục, cảm giác rằng nhu cầu của ta chưa bao giờ được thỏa mãn, vì thế ta phải mua thêm.

Vì vậy tôi tự hỏi: Liệu “minh triết” (dĩ nhiên chỉ có thể định nghĩa một cách chủ quan) có phải là con đường duy nhất để giảm bớt cuộc tấn công liên tục vào tâm trí chúng ta? Có thể định nghĩa minh triết như một khả năng nhìn xuyên qua những cấu trúc giả tạo đang làm tổn thương ta? Nếu vậy, minh triết có thực sự là thích nghi, chứ không phải phản thích nghi?

Tôi nói tất cả điều này (có lẽ không được lưu loát lắm) chỉ để tự nhắc mình rằng câu hỏi này hoàn toàn không hề đơn giản. Và rằng việc tuân theo quy ước thông thường có thể không phải con đường dẫn đến một đời sống yên ổn — nhất là trong thời đại này.

Tôi không biết bạn hay tôi có minh triết hay không (và tôi nghĩ minh triết tồn tại trên một phổ liên tục), nhưng tôi cho rằng chúng ta ít quy ước hơn phần lớn người khác trong cảm nhận của mình. Không nghi ngờ gì điều đó khiến ta chịu đựng một số hệ quả mà ChatGPT gợi ý. Nhưng có lẽ ta cũng được hưởng lợi.

Với tôi, lợi ích đó là một đời sống trong nghệ thuật; dù có khó khăn, tôi nghĩ nó đã cứu rỗi cuộc đời mình. Tôi cũng nghĩ đến những cuộc trò chuyện như thế này, và cuộc trò chuyện chúng ta từng có ở Houston. Với riêng tôi, chúng mang lại sự thỏa mãn và nuôi dưỡng sâu sắc. Tôi tự hỏi (dù không biết chắc) liệu những người có cảm nhận quy ước hơn có trải nghiệm được loại thỏa mãn sâu và bền như vậy không?

Cuối cùng, tôi gợi ý rằng tất cả những định nghĩa từng được cho là chân lý vĩnh viễn có lẽ phải cần được xem xét và đánh giá lại trong bình minh mới của trí tuệ nhân tạo.

Một việc làm thật nhức óc.

Và tôi ngẫm nghĩ, thời của tôi đã qua rồi.  Hãy nhường lại cho những người trẻ còn đầy nhiệt huyết để họ giải quyết cái vấn đề ấy.

Một Thời Của Đôi Ta

Nhớ thương
Vùng dĩ vãng mong manh trong hồn 
Nhạt màu theo thời gian lặng trôi quá xa
Đôi chúng ta ngày ấy 

Còn dư ảnh đây 
Bờ môi ấy vẫn hay thoảng cười 
Nụ cười xưa từng cho hồn ta ngất ngây
Đôi chúng ta ngày ấy

Ngày tháng cũ ta thấy… sao quá yên vui nhẹ nhàng
Hay bao năm qua đã xóa mất hết đi niềm đau?
Và nếu có lúc ta thấy nhau trên đường đời
Biết đâu lòng ta… mãi luôn…

Nhớ thương 
Từng giây phút long lanh muôn màu
Còn bao nhiêu điều khiến lòng thêm đớn đau
Thì xin chôn vào lãng quên sâu
Hãy cho nhau môi cười
Giữ trong tim muôn đời
Ta sẽ mãi không quên một thời
Đôi chúng ta ngày ấy

The Way We Were

Mem'ries,
Light the corners of my mind
Misty water-colored memories
Of the way we were

Scattered pictures,
Of the smiles we left behind
Smiles we gave to one another
For the way we were

Can it be that it was all so simple then?
Or has time re-written every line?
If we had the chance to do it all again
Tell me, would we? Could we?

Mem'ries
May be beautiful and yet
What's too painful to remember
We simply choose to forget
So it's the laughter
We will remember
Whenever we remember...
The way we were...