• Nguyên tác: How Do You Keep the Music Playing? • Nhạc: Michel Legrand • Lời: Alan Bergman & Marilyn Bergman • Lời Việt: Nguyễn Thảo • Trình bày: Nguyễn Thảo • Hòa âm & phối khí: Lê Vũ • Ghi âm: ElevenSixteen • Final mix: LeVuMusic Studio • Graphics: Concept by MarcMarc
Ngu Yên: Khi Bài Hát Đi Qua Người Hát
Khi nghe nhạc, có những giây phút lạ lùng xảy ra, khi ai đó cất tiếng hát một bài mà họ thật sự hiểu. Người nghe không còn nghe một bài hát nữa. Họ nghe một con người. Và họ tin.
Trong 3 đến 5 phút lôi cuốn đó không tự nhiên mà có. Nó là kết quả của một hành trình âm thầm, gần như vô hình, mà người hát phải đi qua trước khi mở miệng. Hành trình đó đầy những ngã rẽ, những nghi ngờ, và một cuộc giằng co kỳ lạ mà ít ai nói tới. Đó là cuộc giằng co giữa người hát và người đã viết ra bài hát, một người thường không có mặt, đôi khi đã qua đời từ lâu, nhưng vẫn hiện diện trong từng ca từ như một cái bóng không chịu rời đi.
Lời hát không phải là thứ để thuộc, mà là thứ để hiểu
Ai cũng nghĩ bước đầu tiên của việc hát là thuộc lời. Điều đó đúng, nhưng đó mới chỉ là cánh cửa, chưa phải căn phòng. Mở cửa mà không có phòng, đi vào đâu?
Thuộc lời chỉ cho bạn khả năng đọc to một văn bản mà không vấp. Nhưng một bài hát không phải là văn bản. Nó là một lát cắt của một đời người, được nén lại trong vài chục dòng chữ. Người nhạc sĩ viết ra nó vì có một điều gì đó họ không thể nói theo cách bình thường, nên họ phải gói nó vào hình ảnh, vào ẩn dụ, vào nhịp điệu của câu chữ. Bài hát là cái còn lại sau khi một cảm xúc quá lớn được ép cho vừa khuôn khổ của một giai điệu.
Vậy nên người hát phải làm một việc khó hơn nhiều việc học thuộc. Họ phải bóc tách. Một câu hát thường có nhiều lớp. Lớp ngoài cùng là điều nó nói ra. Lớp bên dưới là điều nó ngụ ý. Và lớp sâu nhất là điều người viết thật sự cảm thấy khi đặt bút, một điều mà có khi chính người viết cũng không biết phải diễn tả ra sao, chỉ biết nó phải được nói ra bằng cách nào đó.
Hãy thử hỏi từng câu. Người trong bài hát này là ai. Họ đang đứng ở đâu, vào lúc nào của cuộc đời. Câu này là một lời trách, một lời tha thứ, hay một lời nói dối để tự an ủi. Cùng một câu chữ, nếu hiểu khác đi, sẽ vang lên hoàn toàn khác. Một chữ “thôi” có thể là buông bỏ nhẹ nhàng, cũng có thể là tiếng nấc của người không còn sức níu kéo. Người hát phải chọn. Và mỗi lựa chọn là một cánh cửa đóng lại trước những lựa chọn khác.
Ví dụ như ca khúc Ne me quitte pas của Jacques Brel: Đừng rời bỏ anh, nếu bạn hiểu là một chuyện tình ở giai đoạn giã từ, bạn sẽ hát khác. Nhưng nếu bạn hiểu đây là lời của người chồng nói với người vợ vừa qua đời hoặc sắp qua đời, thì bạn sẽ hát khác. Bạn sẽ diễn tâm sự Jusqu’après ma mort / Pour couvrir ton corps / D’or et de lumière … Cảm xúc hoàn toàn khác hẳn ngữ cảnh chia tay với tình nhân.
Nếu bỏ qua bước này, người hát vẫn hát đúng từng chữ. Nhưng họ hát rỗng. Và cái rỗng đó, dù tinh vi đến đâu, người nghe vẫn cảm nhận được. Họ không biết nói là gì, họ chỉ thấy mình không động lòng. Giọng hát có thể đẹp như pha lê mà vẫn để lại trong lòng người nghe một sự trống trải khó hiểu, như ăn một món ăn trình bày cầu kỳ nhưng nhạt vị.
Cái bóng của người viết
Và đây là lúc cuộc giằng co bắt đầu.
Khi người hát càng đào sâu vào bài hát, họ càng nhận ra một sự thật khó chịu. Bài hát này không phải của họ. Nó được viết ra bởi một người khác, từ một nỗi đau khác, trong một hoàn cảnh khác, có khi cách họ cả một thế hệ. Người nhạc sĩ viết câu này khi đang mất một người. Nhưng người hát chưa từng mất ai theo cách đó. Vậy người hát phải làm gì với một nỗi đau không phải của mình.
Đây là mâu thuẫn nằm ở trung tâm của việc hát mà người hát ít quan tâm hoặc bỏ qua. Người viết và người hát là hai con người khác nhau, mang hai cuộc đời khác nhau, nhưng họ buộc phải chia nhau cùng một câu chữ. Người viết đã đặt vào bài hát ý định của mình. Còn người hát thì mang đến cơ thể của mình, hơi thở của mình, và những vết thương riêng mà người viết không hề biết tới.
Có người hát chọn cách phục tùng hoàn toàn. Họ cố gắng trở thành cái loa trung thành nhất cho người viết, tự xóa mình đi, hát đúng từng ý mà họ tin là tác giả mong muốn. Cách này có vẻ khiêm tốn và đáng trọng. Nhưng nó có một cái bẫy. Khi người hát cố gắng biến mất hoàn toàn, thứ còn lại thường là một bản sao kỹ thuật, chính xác mà vô hồn. Bởi vì người viết không thể truyền cảm xúc qua một cái ống rỗng. Cảm xúc cần một con người thật để đi qua, và con người thật đó luôn có mùi mồ hôi riêng.
Lại có người hát đi về thái cực kia. Họ chiếm lấy bài hát, bẻ cong nó theo ý mình, biến nó thành sân khấu để phô diễn bản thân. Bài hát chỉ còn là cái cớ. Cách này cho ra những màn trình diễn rực rỡ, đôi khi gây choáng ngợp, nhưng người nghe tinh ý sẽ nhận ra một sự phản bội âm thầm. Họ cảm thấy người hát đang yêu chính giọng mình hơn là yêu điều bài hát muốn nói. Sự rực rỡ đó lạnh lẽo. Những người hát kiểu này có thể được bày tỏ sự ngưỡng mộ mặt ngoài nhưng không thực lắm vì bên trong người nghe không thực sự cảm.
Con đường thật sự nằm ở khoảng giữa, nó khó hơn cả hai thái cực kia rất nhiều. Người hát phải vừa tôn trọng người viết, vừa không đánh mất chính mình. Họ phải tìm trong cuộc đời riêng của mình một nỗi đau tương đương, không cần giống hệt, chỉ cần cùng một nhiệt độ. Người viết mất một người tình, người hát có thể chưa từng. Nhưng người hát đã từng đứng nhìn một điều gì đó tốt đẹp tuột khỏi tay mình mà không cách nào giữ lại. Cái cảm giác bất lực đó là chiếc cầu. Người hát không vay mượn nỗi đau của tác giả. Họ tìm nỗi đau của chính mình rồi đặt nó vào đúng cái khuôn mà tác giả đã dựng sẵn.
Đó không phải sự phục tùng, cũng không phải sự chiếm đoạt. Đó là một cuộc gặp gỡ giữa hai con người qua một bài hát. Người viết cho cái khuôn. Người hát cho cái ruột. Và chỉ khi cả hai cùng có mặt, bài hát mới thật sự sống.
Giai điệu là người bạn đồng hành, không phải ông chủ
Cuộc giằng co đó không dừng lại ở phần lời. Nó tiếp tục, dữ dội hơn, khi lời và nhạc phải gặp nhau.
Người nhạc sĩ đã đặt sẵn một giai điệu. Giai điệu đó có cao trào, có chỗ lặng, có chỗ ngân dài. Nó là bản đồ mà tác giả vẽ ra để dẫn cảm xúc đi từ điểm này tới điểm kia. Nhưng tấm bản đồ đó được vẽ cho một người chung chung, chưa phải cho bạn. Cảm xúc của bạn về bài hát có thể không trùng khít từng điểm với những gì bản nhạc gốc gợi ý. Chỗ tác giả muốn bùng lên, có khi trong lòng bạn lại là chỗ muốn lặng đi.
Đây là chỗ nhiều người hát do dự. Họ sợ thay đổi thì sai. Họ sợ làm tổn thương ý định của người viết. Nhưng cần hiểu rõ một điều. Hát không phải là sao chép. Hát là chuyển một bài hát đi qua chính con người mình, và mỗi con người có một hình dạng riêng. Một giai điệu chảy qua người này sẽ không bao giờ giống hệt khi chảy qua người khác, cũng như cùng một dòng nước sẽ tạo ra âm thanh khác nhau khi chảy qua những lòng suối khác nhau.
Vậy nên người hát phải cân đo, và mỗi lần cân đo là một lần đối thoại thầm lặng với người viết. Chỗ này có cần kéo dài thêm một nhịp để câu chữ kịp thấm không. Chỗ kia có nên hát nhẹ hơn, gần như thì thầm, thay vì bung hết sức như bản gốc gợi ý không. Một quãng nghỉ đặt đúng chỗ đôi khi nói nhiều hơn cả một nốt cao. Người hát giỏi biết đôi khi tôn trọng tinh thần của tác giả lại đòi hỏi phải đi chệch khỏi chữ nghĩa của tác giả. Bởi vì điều tác giả thật sự muốn không phải là từng nốt nhạc được hát đúng, là cảm xúc đằng sau những nốt nhạc đó được sống dậy.
Ở đây lại nảy sinh một nỗi sợ khác, sâu hơn. Khi người hát điều chỉnh, một giọng nói vang lên trong đầu họ. Mình có đang phá hỏng tác phẩm của người ta không. Mình là ai mà dám sửa. Giọng nói đó vừa là kẻ thù vừa là người bảo vệ. Nó là kẻ thù khi nó làm người hát tê liệt, không dám là chính mình. Nhưng nó là người bảo vệ khi nó nhắc người hát đừng quên rằng bài hát này có một linh hồn đến trước họ.
Người hát trưởng thành là người học được cách lắng nghe giọng nói đó mà không bị nó cầm tù. Họ điều chỉnh không phải vì muốn khác người, mà vì muốn cảm xúc trở thành của chính mình. Khi bạn hát một câu theo cách mà chính bạn thật sự cảm thấy, câu hát đó mới có sự sống. Còn khi bạn chỉ bắt chước cách người khác cảm, bạn đang mượn một trái tim không phải của mình, và nó sẽ đập sai nhịp. Người nghe không nghe được nốt nhạc sai, nhưng họ luôn nghe được một trái tim đập sai nhịp.
Tâm lý của người đứng hát
Trước khi tiếng hát chạm tới người nghe, có một chiến trường khác mà người hát phải đi qua. Đó là chiến trường trong chính họ.
Hát là một hành động phơi bày kỳ lạ. Khi bạn hát thật, bạn không chỉ phát ra âm thanh. Bạn để lộ ra phần mềm yếu nhất của mình cho người khác nhìn vào. Bạn nói cho cả phòng biết bạn đã từng đau như thế nào, đã từng yêu ra sao, đã từng sợ điều gì. Và bản năng con người thì luôn muốn che giấu những thứ đó đi. Vậy nên trong khoảnh khắc trước khi cất tiếng, người hát thường phải đánh nhau với chính bản năng tự vệ của mình.
Có mâu thuẫn ở đây. Người hát càng muốn an toàn, muốn không sai, muốn được khen, thì họ càng khép lại, và càng khép lại thì càng không chạm được tới ai. Ngược lại, người hát dám để mình tổn thương, dám để giọng mình run lên ở chỗ đáng run, dám để lộ ra rằng câu hát này thật sự làm họ đau, thì lại là người khiến cả phòng nín lặng. Sự liều lĩnh trong cảm xúc, chứ không phải sự hoàn hảo trong kỹ thuật, mới là thứ làm nên một màn trình diễn không thể quên.
Nhưng để dám liều như vậy, người hát phải vượt qua nỗi sợ kép. Một là sợ kỹ thuật của mình không đủ, sợ hát phô, sợ hụt hơi, sợ vỡ nốt cao. Hai là, sâu hơn nhiều, sợ chính nỗi đau của mình bị nhìn thấy. Người hát non thường chỉ vật lộn với nỗi sợ thứ nhất. Người hát chín mới chạm tới nỗi sợ thứ hai và hiểu rằng đó mới là cửa ải thật sự. Bởi vì một người có thể luyện cho kỹ thuật hoàn hảo trong nhiều năm, nhưng vẫn cả đời không dám mở lòng ra mà hát.
Đây là chỗ cái bóng của người viết quay trở lại, lần này theo một cách an ủi. Khi người hát biết nỗi đau trong bài hát vốn là của một người khác, họ có một tấm khiên nhẹ nhàng. Họ không phải trần trụi phơi bày chuyện riêng của mình. Họ được phép mượn câu chuyện của tác giả làm chiếc mặt nạ, và chính sau chiếc mặt nạ đó, họ lại dám thật hơn bao giờ hết. Bài hát của người khác trở thành nơi an toàn để người hát nói ra điều mà bằng lời lẽ của riêng mình họ sẽ không bao giờ dám nói. Đó là một món quà thầm lặng mà người viết tặng cho người hát mà không hề hay biết.
Và rồi, người nghe
Bây giờ mới đến phần mà mọi thứ phía trước hướng tới. Người hát đã hiểu bài hát. Người hát đã làm hòa được với người viết, lấy cái khuôn của tác giả và đổ vào đó cái ruột của mình. Người hát đã vượt qua được nỗi sợ phơi bày. Nhưng tất cả những điều đó vẫn còn nằm bên trong. Chúng chưa có nghĩa gì cho đến khi chúng chạm được tới một người khác.
Đây là điều dễ bị quên. Người hát có thể đắm chìm trong cảm xúc của riêng mình đến mức quên phía bên kia có những đôi tai đang chờ. Có một loại người hát khóc nức nở trên sân khấu mà cả phòng vẫn ngồi dửng dưng, bởi vì cảm xúc đó chỉ chảy vào trong chứ không chảy ra ngoài. Cảm xúc mà không truyền đi được thì cũng giống như một lá thư viết xong rồi cất vào ngăn kéo. Người hát phải học một điều khó. Cảm cho sâu là để mình, nhưng trình diễn là để cho người. Hai việc đó không giống nhau, và người hát giỏi là người làm được cả hai cùng một lúc mà không cái nào nuốt mất cái nào.
Vì sao có những giọng hát kỹ thuật không hoàn hảo mà vẫn khiến người ta buì ngùi hay xao động. Vì người hát đó không hát cho mình nghe. Họ hát để mời người nghe bước vào. Họ chừa chỗ trống cho người nghe đặt câu chuyện của riêng mình vào đó. Một ánh mắt, một hơi thở trước câu hát quan trọng, một chỗ chùng giọng đúng lúc, tất cả đều là những cánh tay chìa ra. Người hát không nói hãy buồn cùng tôi. Họ chỉ mở ra một khoảng trống vừa đủ để người nghe tự bước vào nỗi buồn của chính họ.
Đây là điều kỳ diệu. Khi sự đồng cảm đó xảy ra, người nghe không còn cảm thấy bài hát nói về người hát nữa. Họ thấy nó đang nói về chính họ. Nỗi buồn trong bài hát trở thành nỗi buồn của họ. Niềm hy vọng trong đó trở thành niềm hy vọng của họ. Lúc này, bài hát đã đi qua ba con người mà vẫn nguyên vẹn, thậm chí giàu có hơn. Nó khởi đi từ người viết, được sống lại trong người hát, và cuối cùng nở ra trong lòng người nghe. Mỗi chặng nó lại nhặt thêm một mảnh đời người.
Phần thưởng
Vậy nên dù bạn đứng trên một sân khấu lớn hay chỉ hát khẽ cho vài người bạn nghe trong một buổi tối, con đường vẫn là một. Hiểu cho thấu. Làm hòa với người đã viết ra nó. Cảm cho thật. Rồi trao đi cho khéo.
Người hát đi qua trọn vẹn những chặng đó không chỉ trình diễn một ca khúc. Họ trở thành chiếc cầu để một điều mà người nhạc sĩ từng cảm thấy, có khi từ rất nhiều năm trước, đi qua họ, sống lại trong một con người hoàn toàn xa lạ. Cái mâu thuẫn giữa người hát và người viết, tưởng là một cuộc tranh giành, hóa ra lại là một sự cộng tác qua thời gian giữa hai người chưa từng gặp nhau. Người viết gửi đi một thông điệp trong chai. Người hát là người nhặt được nó, đọc nó bằng cả cuộc đời mình, rồi đọc to nó lên cho một người thứ ba nghe.
Đó là lý do vì sao một bài hát hay, khi được hát đúng, không bao giờ chỉ là một bài hát. Nó là một thứ mà ba con người chạm vào nhau mà không cần biết nhau là ai. Người viết, người hát, và người nghe, ba mắt xích của một sợi dây nối từ một nỗi lòng cũ tới một trái tim mới. Và người làm được điều đó, người chịu đứng vào giữa làm chiếc cầu, chính là người đã can đảm đi trọn con đường, từ con chữ thầm lặng, qua cuộc giằng co với một cái bóng, vượt qua nỗi sợ phơi bày chính mình, cho đến khoảnh khắc trái tim một người lạ khẽ rung lên và họ biết, dù không ai nói ra, mình vừa được chạm cảm xúc.
Giữ sao tình ca mãi vang cùng thời gian
Giữ giai điệu êm ái hoài
Với sao lời ca cứ luôn nồng say mãi đừng phai
Dẫu khi tình ta đã trao về người yêu
Giữ sao hồn nhiên như phút đầu
Để cho từng câu nói rung động hoài trong lòng nhau
Dẫu trong đời ta, biết ta luôn đổi thay,
Đổi thay hoài theo với giòng đời.
Tháng năm nổi trôi với bao buồn vui
Trái tim dường như vẫn vẫn luôn nhẹ rơi
vì nghe tiếng ai thầm gọi
Dù biết mãi mãi yêu thương luôn trao về người cho hết kiếp,
Đắm đuối bên nhau, nhưng sao còn hoài lo âu
Lỡ có hôm nao ta không còn nhìn ra trong mắt câu miên viễn.
Hãy cho tình nhân sống say sưa tình yêu
Hãy như bạn thân suốt đời
Hãy xem ngày qua chúng ta vì nhau sớt chia niềm vui cũng như niềm đau
Biết đâu thời gian dẫu khi ngừng trôi
Tình ca mãi vang ngàn đời.
How Do You Keep the Music Playing?
How do you keep the music playing?
How do you make it last?
How do you keep the song from fading too fast?
How do you lose yourself to someone
And never lose your way?
How do you not run out of new things to say?
And since we know we're always changing
Why should it be the same?
And tell me how year after year
You're sure your heart will fall apart
Each time you hear the name?
I know the way you feel for her
It's now or never
The more I love the more that I'm afraid
That in her eyes I may not see forever
Forever
If we can be the best of lovers
Yet be the best of friends
If we can try with everyday to make it better as it grows
With any luck, then I suppose
The music never ends
kejazz.today 