Cuối Cùng Một Tình Yêu

• Nguyên tác: (Concerto pour) La fin d'un amour
• Nhạc: Francis Lai
• Lời: Pierre Barouh
• Lời Việt: Nguyễn Thảo
• Trình bày: Nguyễn Thảo
• Hòa âm & phối khí: Lê Vũ
• Ghi âm: ElevenSixteen
• Final mix: LeVuMusic Studio
• Graphics: Concept by MarcMarc

Nghệ Thuật Tiết Chế Cảm Xúc Trong Ca Hát

Những suy ngẫm từ nghiên cứu Training the Vocal Expression of Emotions in Singing (Journal of Voice)

Có lẽ hầu như ai cũng từng nghe lời khuyên: “Muốn hát hay thì phải hát bằng cả trái tim.” Câu nói ấy đẹp, dễ nhớ, và dường như không ai phủ nhận. Nhưng nếu hỏi tiếp: “Thế nào là hát bằng trái tim?“, thì câu trả lời lại trở nên mơ hồ.

Có người cho rằng muốn truyền cảm thì trước hết người hát phải thật sự xúc động. Có người cố gắng nhớ lại những ký ức đau buồn trước khi bước lên sân khấu. Có người tin rằng càng để cảm xúc tràn ra bao nhiêu thì tiếng hát sẽ càng chạm đến người nghe bấy nhiêu. Vì thế, không ít ca sĩ đã để nước mắt hòa vào giọng hát, để tiếng nấc chen vào từng câu nhạc, với niềm tin rằng sự chân thành luôn tạo nên nghệ thuật.

Thế nhưng, nếu quan sát những nghệ sĩ lớn của thế kỷ XX, ta lại thấy một điều hoàn toàn khác. Billie Holiday hiếm khi gào thét trong những ca khúc đau đớn nhất của mình. Frank Sinatra gần như không bao giờ để giọng hát nứt rạn. Ella Fitzgerald giữ sự trầm lặng ngay cả khi hát những bản ballad đầy thương nhớ. Còn Dietrich Fischer-Dieskau, một trong những danh ca vĩ đại nhất của nghệ thuật Lied Đức, từng nhắc các học trò rằng: “Đừng khóc khi hát. Hãy để khán giả khóc.“

Thoạt nghe, lời khuyên ấy dường như mâu thuẫn với quan niệm “hát bằng trái tim”. Nhưng càng suy ngẫm, ta càng nhận ra rằng các nghệ sĩ ấy không hề phủ nhận cảm xúc. Điều họ phản đối là sự phô bày cảm xúc.

Có một khoảng cách rất lớn giữa cảm xúc và biểu diễn cảm xúc. Người ca sĩ có thể đang vô cùng đau khổ, nhưng nếu để nỗi đau chi phối hoàn toàn giọng hát, họ sẽ mất đi sự chủ động về nhịp điệu, âm sắc, hơi thở và cao độ. Khi ấy, người nghe không còn cảm nhận bài hát nữa, mà chỉ còn chứng kiến người ca sĩ đang xúc động. Nghệ thuật bắt đầu từ chính khoảng cách ấy.

Năm 2023, một nhóm nhà nghiên cứu công bố trên Journal of Voice một công trình có nhan đề Training the Vocal Expression of Emotions in Singing. Thay vì đặt câu hỏi người ca sĩ cần “cảm nhiều hơn” như thế nào, họ đặt một câu hỏi hoàn toàn khác:

Liệu khả năng biểu đạt cảm xúc bằng giọng hát có thể được huấn luyện một cách khoa học hay không?

Đây là một câu hỏi rất đáng chú ý. Nếu câu trả lời là “có”, thì điều đó có nghĩa rằng sự biểu cảm không hoàn toàn là thiên phú. Nó cũng không chỉ là kết quả của những trải nghiệm sống. Biểu cảm có thể được học, được luyện tập và được hoàn thiện giống như bất kỳ kỹ năng nghệ thuật nào khác.

Để kiểm chứng giả thuyết ấy, các nhà nghiên cứu chọn hai nhóm sinh viên diễn xuất có trình độ tương đương. Một nhóm tiếp tục học theo chương trình thông thường. Nhóm còn lại tham gia một khóa huấn luyện kéo dài bảy tuần, trong đó họ không được yêu cầu phải sống lại những ký ức buồn hay cố ép mình xúc động hơn. Trái lại, họ được hướng dẫn cách điều khiển giọng hát để tạo nên những sắc thái cảm xúc khác nhau.

Sau khóa học, cả hai nhóm đều được thu âm cùng một số ca khúc. Những bản thu này được phân tích bằng các phần mềm âm học, đồng thời được gửi cho nhiều người nghe độc lập đánh giá mức độ biểu cảm mà họ cảm nhận được.

Kết quả khá bất ngờ. Những người được huấn luyện không hề hát to hơn. Họ cũng không hát kịch tính hơn. Không ai được khuyến khích khóc, nghẹn giọng hay làm cho giọng hát trở nên bi lụy. Thế nhưng phần lớn người nghe đều nhận thấy các màn trình diễn của họ giàu cảm xúc hơn hẳn nhóm đối chứng.

Điều đó dẫn đến một kết luận rất quan trọng: Điều làm người nghe xúc động không nhất thiết là cường độ cảm xúc của người hát, mà là cách người hát điều khiển giọng hát để gợi mở cảm xúc nơi người nghe. Và đó là hai quá trình hoàn toàn khác nhau.

Một người có thể đau khổ đến tận cùng nhưng vẫn không hát hay. Ngược lại, một nghệ sĩ với kỹ thuật điêu luyện có thể khiến hàng nghìn khán giả rơi nước mắt mà bản thân họ vẫn hoàn toàn bình tĩnh trên sân khấu.

Nghiên cứu này không phủ nhận cảm xúc chân thật. Ngược lại, nó cho thấy cảm xúc chỉ trở thành nghệ thuật khi được đặt dưới sự dẫn dắt của kỹ thuật. Nếu kỹ thuật là chiếc bình, thì cảm xúc là nước, mà nước dù sao đi nữa vẫn không thể giữ được hình dạng nếu không có chiếc bình chứa nó.

Có lẽ vì thế mà những nghệ sĩ lớn thường không nói nhiều về việc “hãy cảm nhiều hơn”. Họ nói về hơi thở. Về nhịp điệu. Về cách đặt phụ âm. Về độ dài của một khoảng lặng. Về một nốt ngân ngắn hơn hay dài hơn nửa giây.

Nghe có vẻ rất kỹ thuật, nhưng chính những chi tiết ấy mới là nơi cảm xúc được hình thành.

Nguyễn Thảo & ChatGPT

Cuối Cùng Một Tình Yêu

Kỷ niệm tìm bóng hình dưới đáy sâu của ngày
Ngày nối liền nhau vì anh đã quên là ngày
Đời như mộ chôn từ em đã không bên anh
Thành phố từ đấy là bãi đất hoang quanh đây
Còn riêng mình anh hoài nuối tiếc trong chua cay
Những thương yêu tả tơi thay!

Rồi anh và em là những bóng ma lạnh lùng
Thời gian thờ ơ còn trôi mãi trong mịt mùng
Đường đi nào rơi lệ cho mắt anh thêm cay?
Tình yêu vì đâu lẻ loi chỉ riêng anh đây?
Và tim bệnh đau làm sao nhớ trao cho nhau
Những tin yêu đến mai sau?

Thể nào chặn ngăn thời gian lúc quá muộn rồi?
Tình nhân một khi rời nhau mấy ai trở lại?
Tình yêu rạn nứt làm sao giữ nguyên như xưa?
Em yêu hỡi, em có biết?

Dù anh còn đi tìm trong những kỷ niệm buồn
Đường xưa giờ đã đổi tên quá xa lạ rồi
Nào ai người quen giờ sao bỗng quay lưng đi
Người đã từng bao ngày chung nỗi vui cơn say  
Nhịp sống còn nguyên tựa như chẳng hay đôi ta
Đã xa nhau, mãi xa nhau…

Kỷ niệm tìm bóng hình dưới đáy sâu của ngày
Ngày theo ngày qua và anh đã quên ngày nào
Giờ anh chỉ thấy ngày tiếp nối trong hoang mang
Mặt trời già nua đã hấp hối theo tình tàn
Mặt trời ngày xưa hồng trên mắt môi em nhưng
Nó đã chết trước mắt anh
Ôi tình yêu…

La fin d’un amour

Mes souvenirs te cherchent au fond des jours
Et quelquefois, j'oublie le nom des jours
Je ne vis pas puisque tu vis sans moi
Toute la ville est séparée de moi
Je suis peut-être seule à regretter
Notre amour déchiré

Bientôt, le monde tournera sans nous,
L'indifférence passera sur nous.
Où s'en aller avec les larmes aux yeux?
Comment s'aimer quand on est moins que deux?
Qui nous dira pourquoi nos cœurs blessés
N'ont pas su se garde

Il est trop tard pour arrêter le temps
On ne peut plus redevenir amants
On ne peut pas recommencer l'amour
Mon amour, mon amour

Je cours après ce qui n'existe plus
Ils ont même changé les noms des rues
Et tous ces gens qui nous tendaient les bras
Ces mêmes gens ne me connaissent pas
Et puis Paris qui vit sa vie sans nous
Et Paris qui s'en fout

Mes souvenirs te cherchent au fond des jours
Et quelquefois, j'oublie le nom des jours
Mais je ne trouve plus le long des jours
Qu'un pauvre vieux soleil de fin d'amour
Un vieux soleil qui s'éclairait de toi
Et qui meurt devant moi
Mon amour

Anh Còn Nghe Mãi

• Nguyên tác: Je crois entendre encore
• Nhạc & lời: George Bizet
• Lời Việt: Nguyễn Thảo
• Trình bày: Quý Anh
• Hòa âm & phối khí: Lê Vũ
• Ghi âm: Terre Media Studio
• Final mix: LeVuMusic Studio
• Graphics: Concept by MarcMarc

“Je crois entendre encore” là một trong những aria nổi tiếng nhất của vở opera Les Pêcheurs de perles của Georges Bizet. Đây là bài hát của Nadir khi chàng một mình hồi tưởng lại tiếng hát và hình bóng của Leïla, người phụ nữ mà chàng từng yêu nhưng đã cố từ bỏ vì lời hứa với Zurga. Trong toàn bộ aria, Bizet không xây dựng một tình huống kịch tính theo nghĩa thông thường. Không có đối đầu, không có lời thề, cũng không có một cao trào bùng nổ. Âm nhạc chỉ mở ra một vùng ký ức mong manh, nơi Nadir không còn chắc mình đang thực sự nghe thấy tiếng Leïla hay chỉ đang nghe lại tiếng nàng trong tâm tưởng.

Ngay từ câu mở đầu, “Je crois entendre encore”, Anh ngỡ như vẫn còn nghe thấy, cảm giác bất định đã xuất hiện. Nadir không nói rằng mình đang nghe, cũng không khẳng định rằng mình nhớ. Chàng chỉ “ngỡ như” còn nghe thấy. Cách diễn đạt ấy đặt toàn bộ aria vào một trạng thái nửa thực nửa mơ. Ký ức dường như rất gần, nhưng cũng có thể tan biến bất cứ lúc nào. Vì thế, âm nhạc không tiến tới phía trước với một mục tiêu rõ ràng mà thường quanh quẩn, dừng lại, rồi nhẹ nhàng trở về những đường nét quen thuộc, giống như một tâm trí đang cố giữ lấy một hình ảnh đang phai.

Giai điệu của aria đặc biệt tiết chế. Bizet không dùng những bước nhảy rộng hay những cử chỉ hùng tráng thường gặp trong các aria tenor thế kỷ XIX. Phần lớn đường giai điệu chuyển động bằng những quãng ngắn, mềm mại, đôi khi chỉ lướt quanh một vài nốt gần nhau. Nhờ vậy, giọng hát không mang tính phô diễn mà giống một lời độc thoại nội tâm. Người nghe có cảm giác Nadir đang nói với chính mình hơn là đang hát cho một khán phòng. Ngay cả khi giai điệu đi lên những nốt cao, cảm xúc cũng không trở thành chiến thắng hay khẳng định. Những nốt cao ấy vẫn mang vẻ yếu mềm, xa vắng và dễ tổn thương.

Phần đệm có nhịp đung đưa nhẹ nhàng, thường được liên hệ với tính chất của một barcarolle, tức kiểu nhạc gợi chuyển động đều đặn của một con thuyền trên mặt nước. Nhịp điệu này không chỉ liên quan đến bối cảnh vùng biển trong vở opera mà còn phản ánh trạng thái tâm lý của nhân vật. Ký ức trong Nadir không đứng yên; nó chập chờn, lên xuống, tiến lại gần rồi lùi xa. Phần đệm liên tục nâng đỡ tiếng hát nhưng hiếm khi giành lấy sự chú ý. Nó giống một dòng nước âm thầm mang giọng hát trôi qua toàn bộ aria.

Hòa âm của tác phẩm nhìn chung không dữ dội, nhưng thường trì hoãn cảm giác kết thúc. Nhiều câu nhạc dường như sắp tìm được điểm nghỉ rồi lại tiếp tục chuyển đi. Những nốt căng thẳng thường không được giải quyết ngay, khiến người nghe cảm thấy luôn còn một điều gì chưa nói hết. Chính sự trì hoãn ấy tạo nên nỗi khát khao đặc biệt của aria. Âm nhạc không bao giờ thực sự ổn định, bởi Nadir cũng không thể trở lại với tình yêu đã mất. Mỗi lần hòa âm dường như sắp khép lại, ký ức lại mở ra thêm một lần nữa.

Màu sắc dàn nhạc cũng được Bizet xử lý rất trong suốt. Phần mở đầu bằng âm sắc trầm buồn của kèn cor anglais tạo nên một không gian xa xăm trước khi giọng tenor xuất hiện. Âm thanh của nhạc cụ này gần với giọng người nhưng tối hơn, mờ hơn, như thể tiếng hát của Leïla đã được biến thành ký ức trong tâm trí Nadir. Khi giọng hát cất lên, người ta có cảm giác nó tiếp nối trực tiếp từ tiếng kèn ấy. Dàn dây và các nhạc cụ khác được sử dụng nhẹ nhàng, không che phủ giọng ca. Cả dàn nhạc dường như cũng đang nhớ lại cùng với nhân vật.

Về kỹ thuật thanh nhạc, “Je crois entendre encore” là một aria rất khó, không phải chủ yếu vì âm vực quá cao mà vì nó đòi hỏi người tenor phải hát những nốt cao với độ nhẹ, độ mềm và sự kiểm soát đặc biệt. Nhiều aria tenor cho phép ca sĩ dựa vào sức mạnh và âm lượng. Tác phẩm này lại đòi hỏi điều ngược lại. Người hát phải giữ được hơi thở ổn định, đường legato liền mạch và âm sắc sáng nhưng không căng. Nếu nốt cao bị đẩy quá mạnh, toàn bộ cảm giác mong manh của aria sẽ mất đi. Ca sĩ phải tạo được ấn tượng rằng tiếng hát gần như không có trọng lượng, như thể âm thanh đang nổi trôi trong không khí.

Điều khó nhất là phải giữ được cường độ nhỏ mà vẫn duy trì độ vang và độ chắc của âm thanh. Hát nhỏ không có nghĩa là làm giọng yếu đi. Người tenor vẫn phải sử dụng cột hơi vững, giữ vị trí âm thanh cao và tránh để cổ họng co lại. Khi kỹ thuật này được thực hiện tốt, những nốt cao không gây cảm giác phô trương mà trở thành những điểm sáng thoáng qua trong ký ức. Chính sự đối lập giữa độ cao của nốt nhạc và sự mềm mại của cách phát âm tạo nên vẻ đẹp đặc biệt của aria.

Về cấu trúc cảm xúc, aria có thể được cảm nhận như hai đợt sóng. Ở phần đầu, Nadir chủ yếu nhớ lại tiếng hát của Leïla. Ký ức lúc này mang tính thính giác. Chàng nghe tiếng nàng trong đêm, dù không còn biết đó là âm thanh thực hay ảo. Ở phần tiếp theo, ký ức trở nên rõ hơn và có hình ảnh hơn. Nadir tưởng tượng lại Leïla dưới bầu trời sao, trong một đêm huyền diệu. Cảm xúc có tăng lên, nhưng Bizet không để nó bùng nổ theo lối kịch tính. Cao trào vẫn được giữ trong giới hạn của sự hồi tưởng. Cuối cùng, âm nhạc không kết thúc bằng một tuyên bố mạnh mẽ mà lặng lẽ tan đi, giống như một hình ảnh vừa hiện lên rồi biến mất.

Sức lay động của aria nằm chính trong sự tiết chế ấy. Bizet hiểu rằng nỗi nhớ sâu nhất thường không ồn ào. Nadir không van xin, không trách móc và cũng không than khóc dữ dội. Chàng chỉ lắng nghe một tiếng hát không còn hiện hữu. Càng cố giữ lại ký ức, chàng càng cảm nhận rõ khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại. Sự im lặng chung quanh những câu hát vì thế trở nên quan trọng không kém bản thân giai điệu.

Nếu nhìn từ góc độ tâm lý, aria không chỉ nói về Leïla mà còn nói về bản chất của ký ức. Nadir không còn miêu tả một con người đang hiện diện trước mặt. Chàng đang miêu tả dấu vết mà người ấy để lại trong tâm hồn mình. Theo thời gian, ký ức ấy có thể đã đẹp hơn cả thực tế. Leïla trong aria không còn hoàn toàn là một phụ nữ có thật, mà đã trở thành biểu tượng của một tình yêu lý tưởng, xa xôi và không thể chạm tới.

Đây cũng là lý do “Je crois entendre encore” thường gây ấn tượng mạnh dù bề ngoài rất ít biến cố. Nó không kể một câu chuyện theo cách thông thường mà tái hiện khoảnh khắc một con người sống lại quá khứ trong vài phút ngắn ngủi. Âm nhạc không cố chứng minh rằng tình yêu ấy vẫn còn tồn tại trong hiện thực. Nó chỉ cho thấy rằng trong ký ức của Nadir, tình yêu ấy chưa từng biến mất.

“Je crois entendre encore” vì thế không phải là một aria về sức mạnh của tình yêu, mà về sức mạnh của điều còn sót lại sau tình yêu. Nó diễn tả khoảnh khắc quá khứ trở nên sống động hơn hiện tại, nhưng cũng chỉ trong một thời gian rất ngắn. Người hát càng cố kiềm chế cảm xúc, nỗi đau càng trở nên sâu. Chính sự dịu dàng, mong manh và gần như không dám chạm vào ký ức ấy đã làm cho aria trở thành một trong những khúc hát tình yêu đẹp nhất của Bizet.

Phân tích ca khúc Je Crois Entendre Encore của ChatGPT

Anh Còn Nghe Mãi

Sao anh vẫn còn nghe mãi
Trong lá cây nghiêng chiều gió lay
Tiếng ai khẽ khàng xa vắng
Hay là tiếng chim đang gọi bầy?

Ôi đêm diệu huyền sâu thẳm
Bỗng vút cao cho hồn buốt đau
Kỷ niệm yêu dấu dâng đầy
Mộng trong mê gọi nhớ nhung về đây

Trong đêm mơ màng huyễn ảo
Ngẩn ngơ thấy em dưới ánh sao
Tơ buông lơi dài theo gió
Nhẹ tựa khói sương vương trong hồn

Sao đêm diệu huyền lấp lánh
Hương ngát thơm cho hồn ngất ngây
Kỷ niệm yêu dấu dâng đầy
Mộng trong mê gọi nhớ nhung cuồng si

Gọi nhớ đong đầy giấc mơ
Gọi mãi kỷ niệm xưa

Je crois entendre encore

Je crois entendre encore
Caché sous les palmiers
Sa voix tendre et sonore
Comme un chant de ramiers.

Ô nuit enchanteresse
Divin ravissement
Ô souvenir charmant,
Folle ivresse, doux rêve!

Aux clartés des étoiles
Je crois encor la voir
Entr'ouvrir ses longs voiles
Aux vents tièdes du soir.

Ô nuit enchanteresse
Divin ravissement
Ô souvenir charmant
Folle ivresse, doux rêve!

Charmant souvenir!
Charmant souvenir!