• Nguyên tác: Charade
• Nhạc: Henry Mancini
• Lời: Johnny Mercer
• Lời Việt: Nguyễn Thảo
• Trình bày: Minh Nguyệt
• Hòa âm & phối khí: Lê Vũ
• Ghi âm: Trí Bùi Studio
• Final mix: LeVuMusic Studio
• Photo & graphics: MarcMarc
NT: Mấy tuần qua, KeJazz được anh Ngu Yên “ủng hộ” liền tù tì mấy bài viết về nhạc, hòa âm và hát, rồi sau đó Đại Quỳnh gửi thêm một bài chuyên môn hơn liên quan đến vấn đề tâm lý giữa người hát và người nghe. Tự dưng làm mình… chùn chơn, hay chính xác hơn… tịt ngòi. Ngồi trước cái laptop mà lòng thì… tràn ngập ưu tư. Chỉ còn mấy giờ đồng hồ nữa phải nộp bài cho trang KJ lên mạng mà sao đầu óc thấy trống trơn trống dọc…
Sực nhớ. Đêm hôm nọ bị lở giấc, nằm lướt mạng, đọc được một bài viết (không nhớ tên tác giả) về vấn đề nhạc sĩ Việt Nam từ xưa tới nay chỉ biết viết nhạc mà không bao giờ viết hòa âm cho bản nhạc mình viết. Và như vậy, theo tác giả, nhạc sĩ ấy chỉ làm một nửa công việc sáng tạo. Tác giả đưa ra nhiều ví dụ, thường là những nhà nhạc sĩ cổ điển tây phương, và một số nhạc pop. Đại khái là như vậy.
Nhạc cổ điển thì tôi đồng ý. Những bài nhạc hòa tấu thường được viết cho cả một giàn nhạc, ghi kỹ lưỡng cho từng nhạc cụ. Ngay cả cho người hát, có hàng tá những ký hiệu để biết chỗ nào hát mạnh, chỗ nào hát nhẹ, chỗ nào lê thê, chỗ nào nhấn từng chữ. Ngay cả lúc nào lấy hơi cũng được ông nhạc sĩ cẩn thận ghi xuống rõ ràng bằng mấy cái luftpause. Đó, đến như vậy đó.
Nhưng trong những loại nhạc khác, tôi không nghĩ có mấy nhạc sĩ soạn trước phần hòa âm. Ngay cả những bài nhạc có đoạn intro nổi tiếng như The House of the Rising Sun, hoặc Hotel California, và ngay cả Black Magic Woman, tôi nghĩ ban nhạc thường ráp lại và chơi theo ý tưởng nhất thời. Sau khi bài nhạc trở nên nổi tiếng, thì những câu intro, những đoạn chạy bass đó tự nhiên trở thành phần đặc thù của ca khúc. Tôi không nghĩ người nhạc sĩ đó đã ngồi cặm cụi viết phần hòa âm sau khi soạn xong phần ca khúc.
Rồi nhất là nhạc jazz, một loại nhạc mà ứng tấu được xem như là cá tính của dòng nhạc. Không bao giờ, tôi dám khẳng định như vậy.
Mà cũng nhờ vậy trăm hoa mới đua nhau nở, nở tùm lum khắp nơi.
Làm tôi lại nhớ tới một câu chuyện tào lao lúc trà dư tửu hậu. Số là có anh nhạc sĩ này khá nổi tiếng với tay đàn, có cô vợ yêu nhạc đắm đuối quyết tâm viết nhạc. Khổ nổi, cô ta không biết chút gì nhạc lý, chẳng lẽ đành bó tay? May thay, anh chồng nhạc sĩ bao lâu nay không bao giờ làm nhạc vì anh không biết đặt lời, lại có cô vợ muốn viết lời nhạc mà không biết tí gì nhạc lý, thế là sắc cầm hòa hiệp. Cô vợ ứng khẩu, anh chồng ký âm liền tay. Cô ta tung chiêu và thị trường ta hưởng ứng nhiệt liệt. Và cũng như bao nhiêu chuyện tình đẹp đã từng xảy ra, cô nhạc sĩ và anh nhạc sĩ đã chia tay vào một ngày đẹp trời. Sau đó người đời không còn ai nghe về cô nhạc sĩ nọ.
Đó là thời trước AI.
Bây giờ mọi người ai cũng AI. Tôi nghĩ nhạc sĩ kiêm ca sĩ sẽ trổi dậy như rừng cây lá cỏ. Viết nhạc, hòa âm, rồi hát luôn thì tôi phải chịu cái Suno AI. Thôi, cũng may là mình đã… quá thời.
Trò chơi nào thuở xuân thì
Ta đã vui như thời bé dại
Những phút tươi cười, kêu réo tên người
Ta đoán vai nhau trong đời
Trò chơi nào quá tuyệt vời
Ta vẫn bên nhau gần cuối giờ
Đôi lứa nhân tình, nhưng bóng với hình
Tan với cơn vui trá hình
Đời sao lắm khi ai ngờ
Quay lại người bỗng lạc mất
Màn nhung rũ buông hững hờ
Đâu đây điệu nhạc trầm luân
Bài ca nào quá thảm sầu
Như vẫn vang lên từ đáy lòng
Ta mãi nghe hoài, nghe mãi muôn đời
Trò chơi nào mãi khôn nguôi
When we played our charade
We were like children posing
Playing at games, acting out names
Guessing the parts we played
Oh what a hit we made
We came on next to closing
Best on the bill, lovers until
Love left the masquerade
Fate seemed to pull the strings
I turned and you were gone
While from the darkened wings
The music box played on
Sad little serenade
Song of my heart's composing
I hear it still, I always will
Best on the bill, Charade
• Nguyên tác: Someone to Watch Over Me
• Nhạc & lời: George Gershwin
• Lời: Ira Gershwin
• Lời Việt: Nguyễn Thảo
• Trình bày: Lê Vũ
• Hòa âm & phối khí: Lê Vũ
• Ghi âm: LeVuMusic Studio
• Final mix: LeVuMusic Studio
• Graphics: Concept by MarcMarc
Ngu Yên: Làm Chủ Nơi Mình Đứng Hát
Có một thời khắc mà mọi người hát đều từng trải qua, dù trên một sân khấu lớn hay chỉ trong một góc quán nhỏ. Đó là lúc mọi thứ đã chuẩn bị xong, lời đã thuộc, cảm xúc đã sẵn, và rồi bạn cất tiếng. Trong khoảnh khắc đó, bạn nhận ra một sự thật khó chịu.
Hát hay trong phòng tập không giống hát hay giữa một đám đông thật.
Bởi vì giữa đám đông thật có những thứ mà phòng tập không bao giờ có. Có những người không thèm nghe. Có những lúc chính bạn bỗng dưng lạc mất mình. Và có những giây phút bạn đứng đó, không biết phải đặt tay ở đâu, ánh mắt nhìn vào đâu. Làm chủ những khoảnh khắc đó mới chính là nghệ thuật thật sự của người hát.
Khi có người không muốn nghe bạn
Đây là điều xảy ra nhiều hơn người ta tưởng. Bạn đang dồn cả tâm hồn vào một câu hát, và ở một góc phòng có hai người vẫn nói chuyện rì rầm, có khi còn cười phá lên. Một bàn khác cụng ly leng keng. Dzô. Dzô. Có người vừa nghe bạn vừa lướt điện thoại. Tim bạn chùng xuống. Một giọng nói khẽ vang lên trong đầu, họ không tôn trọng mình hoặc tại mình hát không hay.
Phản ứng đầu tiên của người hát thiếu kinh nghiệm là khó chịu. Sự khó chịu đó nguy hiểm hơn người ta nghĩ. Nó không chỉ làm hỏng tâm trạng, nó kéo bạn ra khỏi bài hát. Khi tâm trí bạn dán vào cái bàn đang nói chuyện riêng, nó không còn ở trong câu hát nữa. Và cái khoảnh khắc bạn rời khỏi câu hát, người nghe thật sự cũng cảm nhận được, và họ mất dần khả năng chú ý nghe hát
Điều người hát lão luyện làm là gì? Họ học cách buông. Không phải buông xuôi, mà buông cái cần buông. Họ chấp nhận một sự thật giản dị, không phải ai trong căn phòng cũng đến để nghe bạn, và đó không phải lỗi của ai cả. Có người đến để gặp bạn bè. Có người đang bận chuyện riêng trong đầu họ. Có người chỉ muốn ăn xong bữa cơm. Bạn không có quyền đòi hỏi tất cả mọi người phải im lặng vì bạn đang hát.
Đây là điều quan trọng. Trong căn phòng đó, luôn có ít nhất vài người đang thật sự lắng nghe. Có thể chỉ là một người. Việc của bạn là tìm thấy họ và hát cho họ. Một ánh mắt bắt được, một nụ cười nhẹ đáp lại, thế là đủ. Bạn không hát cho cả phòng, bạn hát cho những người đang nghe.
Khi bạn dồn tâm vào người đó, một điều kỳ lạ thường xảy ra. Những người ban đầu không để ý dần dần quay lại. Bởi vì sự tập trung của bạn tạo ra một loại từ trường, một sức hút mà người ta cảm nhận được dù họ không nhìn về phía bạn.
Có một thuật tâm lý nhỏ mà người hát lâu năm thường dùng. Khi gặp tiếng ồn, đừng cố hát to hơn để át nó. Hát to hơn nghe như sự cầu xin được chú ý, và càng làm bạn căng thẳng. Ngược lại, hãy hát nhỏ lại một chút, chậm lại một chút, để câu hát trở nên gần gũi hơn, riêng tư hơn. Sự nhẹ nhàng đó thường hút sự chú ý mạnh hơn cả sự gào thét. Người ta tự nhiên im lặng để nghe một tiếng thì thầm, trong khi họ có thể bỏ qua một tiếng hét.
Khi bạn tự nhiên lạc mất chính mình
Có một nỗi sợ thầm kín mà mọi người hát đều biết. Đó là khi đang giữa bài, tự nhiên cảm xúc tắt phụt như có ai đó vừa rút dây điện. Câu trước còn bay bổng, câu sau bỗng rỗng tuếch. Bạn vẫn hát đúng lời, đúng nhạc, nhưng bên trong không còn gì cả. Bạn nghe chính giọng mình như nghe giọng người lạ. Và càng cố lấy lại cảm xúc, nó càng trôi xa.
Đây là một trong những thử thách khó khăn của trò hát. Và phản ứng sai lầm phổ biến nhất là hoảng. Khi hoảng, người hát thường làm hai việc đều dở. Một là gồng lên giả vờ vẫn còn cảm xúc, đẩy giọng to hơn, làm điệu bộ nhiều hơn, mong che giấu sự trống rỗng bên trong. Người nghe nhạy cảm sẽ nhận ra ngay sự giả tạo đó. Hai là buông xuôi, hát cho xong, chờ cho hết bài. Cả hai cách đều làm phần còn lại của bài hát trở thành thảm họa.
Cách xử lý đúng đắn đi ngược lại bản năng. Khi bạn cảm thấy mình đang lạc, đừng cố lấy lại cảm xúc đã mất. Cảm xúc giống như một con chim, càng đuổi càng bay xa. Thay vào đó, hãy quay về với thứ bạn có thể nắm được ngay lập tức, đó là hơi thở của bạn và ý nghĩa của câu hát kế tiếp.
Lấy một hơi thật chậm, thật sâu, không cần ai biết. Trong khoảng một giây bạn lấy hơi đó, hãy đặt câu hỏi giản dị, câu kế tiếp đang nói về điều gì. Không phải về cảm xúc nào, mà về điều gì cụ thể. Một người đi xa. Một đêm mưa. Một lời chưa kịp nói. Hãy nhìn cái hình ảnh đó trong đầu bạn, dù chỉ một thoáng. Hình ảnh cụ thể có một sức mạnh mà những khái niệm cảm xúc trừu tượng không có. Nó kéo bạn trở lại bài hát qua cánh cửa của trí tưởng tượng, không qua cánh cửa của ý chí.
Một thuật khác là tìm một chi tiết vật lý nhỏ để bám vào. Cảm giác của sàn dưới chân bạn. Nhiệt độ của không khí. Trọng lượng của micro trong tay. Những chi tiết tầm thường đó kéo bạn về với hiện tại, và chính hiện tại là nơi cảm xúc có thể nảy sinh trở lại. Cảm xúc không quay về khi ta đuổi theo nó, nó quay về khi ta đứng yên đủ lâu cho nó tìm tới.
Đây là một sự thật an ủi. Khoảnh khắc lạc mất cảm xúc đó, người nghe thường không phát hiện ra sớm như bạn nghĩ. Họ chỉ thấy bài hát hơi đi xuống một chút, rồi nếu bạn xử lý đúng, mọi thứ lại trở lại. Đừng để một khoảnh khắc trống làm bạn đánh mất cả bài hát. Một người hát giỏi không phải là người không bao giờ lạc, mà là người biết cách tìm đường về.
Khi bạn không biết phải đặt cơ thể mình ở đâu
Có một loại lúng túng mà người mới hát hoặc hiểu lầm cách hát thường hay gặp. Bạn đang hát, giọng vẫn ổn, cảm xúc vẫn còn, nhưng bỗng dưng bạn không biết tay mình nên làm gì. Có nên đưa tay lên không. Có nên bước một bước không. Mắt nên nhìn vào đâu. Cái phân vân đó tưởng nhỏ mà phá hỏng cả màn trình diễn, bởi vì nó kéo sự chú ý của bạn ra khỏi câu hát và dồn vào chính cơ thể bạn.
Sai lầm phổ biến là cố nghĩ ra cử chỉ. Bạn thấy ca sĩ này hay đưa tay lên ở câu cao trào, bạn bắt chước. Bạn thấy người kia hay nhắm mắt ở câu buồn, bạn cũng nhắm mắt. Những cử chỉ vay mượn đó luôn lộ ra sự gượng gạo. Cơ thể không nói dối. Khi cử chỉ không xuất phát từ bên trong, người nhìn cảm nhận được sự giả dạng giữa điều bạn làm và điều bạn cảm.
Nguyên tắc nền tảng là cử chỉ phải sinh ra từ cảm xúc, không phải ngược lại. Khi bạn thật sự đắm vào câu hát, cơ thể bạn sẽ tự biết phải làm gì. Tay có khi tự nhấc lên một chút, có khi vẫn yên. Mắt có khi nhắm lại, có khi mở to nhìn về một điểm xa. Bạn không cần nghĩ. Vấn đề chỉ phát sinh khi bạn cảm chưa đủ sâu mà lại muốn cơ thể trông phải có gì để làm.
Vậy khi sự lúng túng đó xảy ra, đừng cố thêm cử chỉ. Hãy bớt đi. Đứng yên. Một người đứng yên hát chân thật còn đẹp hơn một người vung tay vung chân mà bên trong không có gì. Sự đứng yên có sức nặng riêng của nó, miễn là bên trong bạn vẫn đang sống cùng câu hát. Người Mỹ có một câu nói, dù ít hay nhiều khi nghi ngờ thì đừng làm gì. Áp dụng vào hát rất đúng. Khi bạn không chắc nên làm cử chỉ gì, đừng làm. Sự không làm gì có chủ ý còn hùng hồn hơn cử chỉ nửa vời.
Mặt khác, có một thứ bạn luôn có thể làm mà không bao giờ sai, đó là kết nối bằng ánh mắt. Nhìn vào một người trong khán phòng vài giây, rồi chuyển sang người khác. Đừng nhìn lơ lửng vào khoảng không. Mỗi lần ánh mắt bạn chạm vào ánh mắt một người nghe, bạn vừa tặng họ một món quà nhỏ, đó là cảm giác được hát cho riêng mình. Cử chỉ đắt giá nhất của một người hát thường không phải là một động tác, mà là một cái nhìn.
Làm chủ nơi bạn hát
Tất cả những điều phía trên gom lại thành một kỹ năng lớn, một kỹ năng mà người hát phải xây bằng cả đời. Đó là kỹ năng làm chủ nơi mình đang hát.
Làm chủ ở đây không có nghĩa là kiểm soát đám đông, ép họ phải im lặng, phải chú ý, phải vỗ tay đúng lúc. Làm chủ là một trạng thái bên trong. Là khi bạn bước vào một không gian, dù đó là sân khấu lớn ngàn người, một phòng tiệc cưới, hay một góc cà phê chỉ có vài chục khách, bạn đều mang theo cùng một sự bình thản và cùng một sự tận tâm. Bạn không bị nâng lên bởi đám đông lớn, cũng không bị hạ thấp bởi đám đông nhỏ. Bạn hát cho cái nơi đó đúng với cái nơi đó là gì.
Ở một quán cà phê, làm chủ là biết hát nhỏ hơn, gần gũi hơn, để giọng bạn ôm lấy không gian thân mật. Ở một bữa tiệc đông người, làm chủ là biết rằng phần lớn người ta đến để vui, và bạn là một phần của cuộc vui đó, không phải trung tâm tuyệt đối. Ở một sân khấu trang trọng, làm chủ là biết đứng cho ra dáng người mời gọi sự lắng nghe. Mỗi không gian có ngôn ngữ riêng, và người hát chín chắn học cách nói đúng ngôn ngữ của từng nơi mình đến.
Sâu hơn nữa, làm chủ là một kỷ luật của tâm. Là không để tiếng ồn bên ngoài quyết định trạng thái bên trong bạn. Là không để một bàn không nghe phá hỏng câu hát bạn đang trao cho bàn đang nghe. Là không để một khoảnh khắc lạc cảm xúc kéo theo cả bài. Là không để sự lúng túng về cử chỉ ăn mòn sự thành thật của giọng hát. Người hát làm chủ được nơi mình hát là người đã làm chủ được chính mình trước, và sự làm chủ đó tỏa ra một sức nặng yên tĩnh mà cả căn phòng cảm nhận được dù không gọi tên được.
Đó là lý do vì sao có những người chỉ cần bước lên và mở miệng là cả phòng tự nhiên dịu xuống. Họ không có một chiêu trò đặc biệt nào. Họ chỉ đơn giản là đang thật sự ở đó, trọn vẹn, không phân tâm, không sợ hãi, không cố gắng quá. Và sự có mặt trọn vẹn đó, hóa ra, là điều quý hiếm nhất trong nghệ thuật trình diễn.
Người hát bậc thầy không phải là người có giọng hay nhất hay kỹ thuật điêu luyện nhất. Đó là người, dù ở đâu, vẫn biết cách đứng vào giữa khoảnh khắc của mình mà không để bất cứ điều gì kéo họ ra khỏi đó. Và khi bạn đứng được như vậy, không gian xung quanh tự nhiên xoay quanh bạn, không phải vì bạn ép buộc nó, mà vì bạn đã trở thành một điểm tĩnh đáng để mọi thứ xoay quanh.
kejazz.today 