Áo Xưa Màu Vẫn Xanh

Nhạc & lời: Leonard Cohen & Sharon Robinson
Lời Việt: Nguyễn Thảo
Trình bày: Nguyễn Thảo
Hòa âm & phối khí: Lê Vũ
Ghi âm: ElevenSixteen
Final mix: LeVuMusic Studio
Photo & graphics: MarcMarc

NT: Có lẽ tôi nên giàn dựng ca khúc này như một vở kịch có những nhân vật như thế này:
Nhân vật chính: nam, người viết thư
Nhân vật thứ hai: nữ, tên Jane, có thể là vợ, hoặc người tình, hoặc vợ cũ của nhân vật chính, có dan díu với nhân vật thứ ba
Nhân vật thứ ba: nam, người nhận thư, là bạn và cũng là kẻ thù của nhân vật chính, đã ăn ngủ với Jane
Nhân vật thứ tư: nữ, tên Lili Marlene (vắng mặt), có thể chỉ là giả tưởng, là biểu tượng.

Câu chuyện về một mối tình tay ba.  Thời gian:  bốn giờ sáng, gần cuối năm.  Không gian: căn phòng ở đường Clinton, Lower Eastside, thành phố New York, lạnh và tối.

Không khí ảm đạm nặng nề lời thơ của Robert Frost:
The darkest evening of the year.

But I have promises to keep,
And miles to go before I sleep,
And miles to go before I sleep. 1
(Chiều tối mịt mùng nhất trong năm.

Nhưng tôi đã hứa giờ phải giữ lời,
Còn bao dặm đường trước khi dừng bước,
Và bao dặm trường trước khi ngủ vùi.)

Nhân vật chính ngồi viết thư cho người bạn, hoặc là kẻ thù của anh ta, tùy bạn thẩm định.  Bắt đầu bằng một lời thăm hỏi, và nhắc đến chuyện hắn đã dọn nhà, ở ẩn giữa sa mạc.

Bạn nên tự hỏi, tại sao sa mạc?  Một không gian trái ngược với căn phòng lạnh lẽo nơi anh đang ở: nóng rát, gắt nắng, khô cằn, trống không.  Nơi mà Chúa Jesus đã đi để đối diện với ác quỷ.  Nơi mà dân Do Thái đã lạc lối quanh quẩn bao thế kỷ dài. Hắn đi vì muốn “going clear” (một từ ngữ có liên hệ với đạo Scientology, một hình thức tẩy trần).  Nhưng có được không?  Và tại sao anh ta khuyên hắn phải ghi lại? Ghi lại điều gì? Jesus đã chẳng ghi lại những gì xảy ra trong 40 ngày ngoài sa mạc.  Bạn và tôi chỉ được nghe người đời kể lại.

Và hắn cắt tóc, rồi trao lại cho nhân vật Jane, để làm gì? Một tặng phẩm? Một souvenir?  Tóc là biểu tượng của sức mạnh như trong tích Sampson, biểu tượng của nợ trần như kinh điển nhà Phật, và cũng thường xem như lời thề hứa trong tình yêu dân gian.  Mà Jane đã đem khoe với nhân vật chính là người yêu của cô.  Jane, một người nữ thiếu tế nhị, hay cô ta chỉ muốn sống thật lòng?

Chiếc áo mưa màu xanh nổi tiếng của câu chuyện.  Chiếc áo chắc đã từng che chở hắn trong bao cơn phong ba bão táp.  Lúc gặp lại hắn, thì áo đã rách.  Lời lẽ có ít nhiều khinh bỉ.  Hắn trông già đi, áo rách, tuy vẫn còn làm ra vẻ phong độ, nhưng chỉ là dáng dấp của một thằng ăn cắp.  Và hắn đã ăn cắp người yêu của anh ta sau bao nhiêu năm tháng chờ đợi nhân vật Lili Marlene (có thể chỉ là nhân vật tưởng tượng, biểu tượng một người tình chung thủy).  Rồi hắn trở thành kẻ thù.

Nhưng vẫn là người anh em? vì anh ta đã cảm ơn hắn, vì hắn đã khiến Jane tìm thấy điều gì đó mà anh ta tưởng đã mất.  Jane đã tìm thấy hạnh phúc? Tìm thấy niềm tin? Đã thấy ngọn lữa lòng? Đã thấy lối đi?

Bài nhạc là một lá thư dài, của một kẻ thua cuộc, nhưng phải đành chịu khuất phục vì hạnh phúc của người mình yêu, hoặc chỉ vì quá yếu đuối.  Cuối thư, ký tên L. Cohen.

Leonard Cohen không bao giờ thú nhận hoặc chối cải điều gì về những dữ kiện trong bài nhạc, ngoại trừ chiếc áo mưa màu xanh là của chính ông ta, và đã bị mất cắp.  Ông có nói, “Hình như tôi vẫn chưa bao giờ hoàn toàn thỏa mãn với ca khúc này.”

Bài nhạc viết theo điệu Boston, thể 3/4. Có chút ẩn dụ của mối tình 3 người rắc rối này.  Mặc dù bạn đã chuyển sang 12/8, tôi vẫn cảm nhận được tiết tấu đó.  Một điều nữa là những quãng trống, những trường canh im lặng trong bài nhạc dường như mang nặng những gì tác giả đã không nói lên.  Trong hội họa, những negative space này nhiều khi đã được dùng làm chính điểm của họa phẩm.

Qua bản dịch, bạn khuyên tôi nên đổi tên Jane ra một chữ khác, một tên khác.  Sau nhiều suy tư, tôi quyết định giữ Jane, cũng như New York.  Cả hai đều là những chìa khóa để tra mở vào thế giới của LC.  Trong khi tên đường Clinton và cả Lili Marlene không phải là mấu chốt của câu chuyện nên đã bị bỏ đi

Có lẽ cái mập mờ, khó hiểu, không thể kết luận được đã làm ca khúc này thêm phần thú vị.

1. Robert Frost, Stopping By Woods on a Snowy Evening.
(Nguồn: Blog.bestamericanpoetry.com/the_best_american_poetry/2012/05/famous-blue-raincoat-by-lawrence-j-epstein.html)

Áo Xưa Màu Vẫn Xanh page

Vừa mới bốn giờ sáng thôi, chợt nhớ đã gần cuối năm rồi.
Ngồi viết đôi lời hỏi thăm, chẳng hay anh nay như thế nao.
New York lạnh cóng, mà tôi vẫn thích sống nơi này.
Đường phố mỗi đêm đêm, nhạc vẫn vang lên cho lòng nhớ nhung.

Vừa rồi nghe anh trốn ra giữa sa mạc hoang vắng tịch liêu
Anh sống không thiết tha chi nhiều.  
Một đời sống với bao điều thật đáng ghi

Và Jane sang chơi, cầm lọn tóc anh cắt ngang
Tặng nàng đêm ấy trong thinh lặng.
Một lần xin dứt khoát cho yên lòng.
Mà anh thấy yên lòng chưa?

Lần cuối khi nhìn thấy anh, thật khác xưa, nhiều nếp nhăn,
Và áo mưa dù vẫn xanh, thật không may đã rách vai .
Anh vẫn ra ngoài bến từng ngày, đón những chuyến xe, 
Mà vẫn đâu tìm thấy ai giống như người xưa anh đã quen.
Nhưng rồi sao anh quá vô tư, đã xớt chia người tôi yêu.
Đến khi nàng nhớ ra thì nàng đã như người xa quá lâu.

Nhìn anh đứng kia, nụ cười vẫn trên môi khô.
Một thằng ăn cắp xanh xao gầy.
À, tôi mới thấy Jane thức dậy.
Nàng nhắn đôi lời thăm.

Lời nói đâu hàm ý gì, bằng hữu hay kẻ giết người. 
Nói sao thì cũng như vậy thôi.
Đã bao nhiêu năm qua rồi.  Chuyện cũ xem như quên thật.  
Hên cho tôi năm xưa quen biết anh.
Và một ngày nào anh có ghé ngang chốn đây, ghé thăm Jane, hay vì tôi
Mong anh hãy nhớ cho, kẻ thù kia giờ đang thiếp say.
Mong anh không chóng quên, nàng chưa hề mỏi cánh bay.

Vâng, nhờ anh năm nao, đã xóa hết bao u hoài cuộc đời nàng.
Mà tôi ngỡ chắc muôn đời là vậy, nên tôi đã thôi không màng.

Vừa rồi Jane sang chơi, cầm lọn tóc anh cắt ngang,
Tặng nàng, vào đêm ấy trong thinh lặng.
Một lần xin dứt khoát cho yên lòng.

Thân chúc anh,
Người thật quen
Famous Blue Raincoat

It's four in the morning, the end of December.
I'm writing you now just to see if you're better.
New York is cold, but I like where I'm living.
There's music on Clinton Street all through the evening.
I hear that you're building your little house deep in the desert.
Are you living for nothing now? 
I hope you're keeping some kind of record

Yes, and Jane came by with a lock of your hair.
She said that you gave it to her,
That night when you planned to go clear.
Did you ever go clear?

Ah, the last time we saw you, you looked so much older.
Your famous blue raincoat was torn at the shoulder.
You'd been to the station to meet every train.
But she never turned up, I mean Lili Marlene.
So you treated my woman to a flake of your life.
And when she came back, she was nobody's wife.

Well, I see you there, with the rose in your teeth.
One more thin gypsy thief.
Well, I see Jane's awake.
She sends her regards.

And what can I tell you, my brother, my killer?
What can I possibly say?
I guess that I miss you. I guess I forgive you.
I'm glad you stood in my way.
If you ever come by here, be it for Jane or for me.
I want you to know, your enemy is sleeping.
I want you to know, his woman is free.

Yes, and thanks, for the trouble you took from her eyes.
I thought it was there for good so I never really tried.

And Jane came by with a lock of your hair.
She said that you gave it to her,
That night that you planned to go clear.

Sincerely, 
L. Cohen

Khiêu Vũ Tôi Đến Cuối Cuộc Tình

Nhạc & lời: Leonard Cohen
Lời Việt: Nguyễn Thảo
Trình bày: Nguyễn Thảo
Hòa âm & phối khí: Lê Vũ
Ghi âm: ElevenSixteen
Final mix: LeVuMusic Studio
Photo & graphics: MarcMarc

NT: Tôi biết đến ca khúc này đã khá lâu, với tiếng hát của Madeleine Peyroux.  Qua hai chữ đầu tiên, tôi đã thấy có gì không bình thường.  Cụm từ “dance me” gieo cho tôi một ấn tượng áp chế, như thể một con nộm bị giựt dây nhảy múa.  Vì sao mà Leonard Cohen lại không viết “dance with me” (khiêu vũ với tôi)?  Và vì thế, tôi đã tắc tị.

Mặc dù được viết như một tình ca, bài nhạc đã dựa trên những dữ kiện xảy ra trong thảm họa Holocaust.  Tại nhiều nhà hỏa thiêu thời đó, những ban tứ tấu được lập ra và bị ép hòa tấu nhạc ngay trước hỏa lò trong giờ phút những người bạn tù hoặc thân nhân đang bị hỏa táng tập thể.  Những nhạc công này cũng hiểu rằng đó cũng là số mệnh chung cho chính bản thân họ.

“Dance me to your beauty with a burning violin” mang một cái đẹp tàn khốc về “tính chất hoàn hảo của sự sống, chấm dứt sự hiện hữu của nó cùng với những yếu tố đam mê tuyệt đích” như Cohen đã nói. “Nhưng, đó cũng là ngôn ngữ ta vẫn thường dùng để nói về tình yêu.”

Dance, trong tiếng Việt, là nhảy, múa, hoặc khiêu vũ, như ta vẫn thường nói “nhảy với tôi”, “múa cùng tôi” hoặc “khiêu vũ với tôi”.  Lúc nghe, tôi đã mường tượng đến một cảnh hai người đang khiêu vũ, trước một màn ảnh ghi lại những cảnh chiến tranh, của hỏa lò Holocaust. Trong một thể thức nào đó, nhân vật “tôi” đã bị dìu đi bằng những bước chân, trong điệu nhạc, nhịp nhàng băng qua những diễn biến của lịch sử nhân loại, qua những tàn khốc của chiến tranh, những niềm tuyệt vọng, những căm phẫn, những say đắm, những cái đẹp bất ngờ, và tình yêu.  Một nhân vật “tôi” có khoảng cách không gian và thời gian, có khoảng cách trong xúc cảm, như một người đang thưởng lãm những hình ảnh kinh khiếp nhưng rất xa rời.  Vì thế, “khiêu vũ tôi đến nhan sắc rực rỡ bốc cháy trên vĩ cầm em” đã khai mở cho tôi vào thế giới của Leonard Cohen.

LV: Khi được biết bài này nói về Holocaust tôi đã nghe nó với một tâm tình khác hẳn. Nghe và nhớ lại cảnh của hàng nghìn chiếc giầy của những nạn nhân Do Thái vun thành đống trong Holocaust Museum ở Washington DC. Nghe và nhớ lại những hành lang bí mật nhỏ hẹp và quạnh quẽ nơi nhà của cô bé Anne Frank mà tôi đã đi thăm ở Amsterdam. Cái tàn khốc của bao cái chết vô nghĩa và những áp bức phi lý của ý thức hệ điên rồ mà nhạc phẩm này nhắc đến đã tạo nên ấn tượng thật mạnh mẽ cho tôi.

NT:  Phải nói thêm là họa phẩm trên đây của họa sĩ Ana Leonor đã vẽ trên bức tường Ô Nhục.  Thật tình cờ tôi tìm thấy trên phone của mình từ năm nào ghé thăm Berlin, và thiết nghĩ không gì hơn khi dùng làm hình ảnh cho ca khúc này.  Trở lại bài nhạc.  Hòa âm của bạn đã tạo nên một không khí rất đình đám lễ hội qua thể jazz của New Orleans.  Cho nên mấy chữ “khiêu vũ tôi” mở đầu như một lời gọi mời.

LV: Tôi đã cố tình giữ bài lại không hoàn tất ngay. Tôi muốn nghiền ngẫm nó nhiều lần, nghe đi nghe lại nhiều lần để biết chắc rằng tôi không thiếu xót điều gì với bản nhạc nhiều ý nghĩa này. Tôi cũng đã dùng âm thanh của ukelele để tạo nên chút bóng dáng của nhạc Do Thái(?). Không biết tôi có đáp ứng được đúng thể hiện về bài nhạc như tôi mong muốn không, nhưng khi tôi lồng tiếng hát của bạn vào nhạc nền cho final mix để nghe thì tôi chợt rùng mình xúc động đến nổi da gà…

Tuần này, KẻJazz mời các bạn ghé trang DaMàu để đọc bài phỏng vấn Ngu Yên về ca khúc Biển Là Địa Chỉ Gửi Nỗi Buồn cũng như về người ca sĩ xứ Cape Verde, Césaria Évora.

Khiêu Vũ Tôi Đến Cuối Cuộc Tình page

Khiêu vũ tôi đến nhan sắc rực rỡ bốc cháy trên vĩ cầm em
Khiêu vũ qua phút lo lắng nung nấu trên những nguy nan từng đêm
Hãy như cánh chim vút lên với ngọn lá tôi xanh ô-liu
Khiêu vũ tôi đến khi hết tin yêu
Đến khi hết hơi thở cuộc tình

Khai mở hương sắc che kín, khi những nhân chứng đã xa lìa em
Rướn thân xác trên những ngây ngất như thuở xưa Babylon
Hãy từ tốn quanh những ranh giới giam giữ tôi trong đời này
Khiêu vũ tôi đến hết bao nồng say
Đến khi hết hơi thở cuộc tình

Khiêu vũ tôi trước hôn lễ, từng bước theo mãi ta không rời nhau
Khiêu vũ tôi phút âu yếm đằm thắm, khiêu vũ tôi thêm dài lâu
Vẫn bên dưới tình ái đã có ta đắm say trên ân tình
Khiêu vũ tôi đến khi hết niềm tin
Đến khi hết hơi thở cuộc tình

Khiêu vũ tôi những em bé xinh xắn ao ước đến trong đời em
Khiêu vũ qua biết bao tấm khăn úa phai, xác xơ hơn nụ hôn
Hãy dựng mái lều chốn nương náu cho dẫu rách bươm tơ mành
Khiêu vũ cho hết khát khao cuồng say
Đến khi hết hơi thở cuộc tình

Khiêu vũ tôi đến nhan sắc rực cháy tàn khốc trên vĩ cầm em
Khiêu vũ qua phút lo lắng nung nấu trên những nguy nan từng đêm
Hãy ve vuốt bằng ngón tay ấm, hay với găng da lạnh căm
Khiêu vũ cho đến nơi xa xăm
Đến khi hết hơi thở cuộc tình
Dance Me to the End of Love

Dance me to your beauty with a burning violin
Dance me through the panic 'til I'm gathered safely in
Lift me like an olive branch and be my homeward dove
Dance me to the end of love
Dance me to the end of love

Oh let me see your beauty when the witnesses are gone
Let me feel you moving like they do in Babylon
Show me slowly what I only know the limits of
Dance me to the end of love
Dance me to the end of love

Dance me to the wedding now, dance me on and on
Dance me very tenderly and dance me very long
We're both of us beneath our love, we're both of us above
Dance me to the end of love
Dance me to the end of love

Dance me to the children who are asking to be born
Dance me through the curtains that our kisses have outworn
Raise a tent of shelter now, though every thread is torn
Dance me to the end of love
Dance me to the end of love

Dance me to your beauty with a burning violin
Dance me through the panic 'til I'm gathered safely in
Touch me with your naked hand or touch me with your glove
Dance me to the end of love
Dance me to the end of love