• Nguyên tác: Une Larme aux Nuages • Nhạc & lời: Salvatore Adamo • Lời Việt: Nguyễn Thảo • Trình bày: Kiệt Sĩ • Hòa âm & phối khí: Lê Vũ • Ghi âm: NNRECORD Studio • Final mix: LeVuMusic Studio • Graphics: Concept by MarcMarc
Thiền truyện Nhật Bản có kể:
Thiền sư Tanzan và thiền sư Ekido có lần cùng nhau đi trên một con đường lầy lội. Trời đang mưa rất lớn. Khi đi vòng qua một khúc quanh, họ gặp một thiếu nữ xinh đẹp mặc kimono lụa, thắt giây lưng chỉnh tề, đang ngần ngừ đứng vì không thể bước qua đoạn đường đầy bùn.
“Lại đây nào,” Tanzan nói ngay. Rồi ông bế cô gái lên và đưa cô qua khỏi vũng bùn.
Ekido không nói gì thêm cho đến tối, khi hai người đến nghỉ tại một ngôi chùa. Lúc ấy ông không còn nhịn được nữa. “Chúng ta là người tu hành, không nên gần gũi phụ nữ,” Ekido nói với Tanzan. “Nhất là những cô gái trẻ đẹp. Điều đó rất nguy hiểm. Tại sao anh lại làm như vậy?”
Tanzan đáp: “Tôi đã để cô gái ấy lại bên đường từ lâu rồi. Anh vẫn còn đang mang cô ấy theo sao?”
Theo tôi, câu chuyện không nằm ở chỗ đúng hay sai, mà chỉ có sự phân biệt giữa hành động bên ngoài và sự bám chấp bên trong. Điều này rất gần với khinh nghiệm sống bình thường. Một người nói với ta một câu khó chịu vào buổi sáng. Câu nói chỉ kéo dài năm giây. Người ấy có thể đã quên từ lâu, nhưng đến chiều ta vẫn còn nghĩ về nó. Đến tối ta kể lại cho người khác. Nằm xuống ngủ lại tiếp tục dựng lên trong đầu những câu mình đáng lẽ phải nói. Sự kiện thực tế đã kết thúc từ nhiều giờ trước, nhưng trong tâm trí chúng ta nó vẫn tiếp tục xảy ra.
Một người đi hát cũng thường liên tục gặp những “cô gái bên vũng bùn” của mình. Một nốt vừa hát hơi thấp. Một chữ vào trễ. Một hơi thở không đủ dài. Một câu vừa rồi không đẹp như lúc tập. Pianist chơi một hợp âm khác mình chờ đợi. Drummer đưa nhịp sang một hướng bất ngờ.
Rồi khi đến câu hát kế tiếp, ta có thể đặt chúng xuống được không?
Mới đây, trong buổi nhạc Bạch Lụa Thiên Thai, tôi đã hát lầm một nốt. Sai lầm thực tế có thể chỉ kéo dài mấy giây. Nhưng trong đầu tôi lập tức xuất hiện: “Chết rồi, mình vừa hát sai. Không biết mọi người có nhận ra không? Tại sao lúc tập mình không bao giờ sai chỗ đó?” thì nốt sai đã kết thúc, nhưng tôi vẫn đang mang nó theo. Và rất có thể vì đang nghĩ về nốt vừa sai, tôi đã không còn nghe bassist, không nghe keyboard, hơi thở mất tự nhiên, rồi câu kế tiếp cũng hỏng.
Tôi đã trở thành Ekido.
Đây là nơi câu chuyện gặp jazz một cách đặc biệt thú vị. Ứng tấu chỉ có thể thực sự xảy ra trong hiện tại. Pianist vừa chơi một câu. Nó đã qua. Tôi nghe nó, phản ứng với nó, rồi buông nó. Tôi hát một câu. Saxophonist đáp lại. Tôi phải nghe câu trả lời ấy như một điều mới, chứ không thể vẫn còn bận suy nghĩ về câu mình vừa hát. Nếu mỗi người cứ “mang theo” câu nhạc trước của mình, sẽ không còn đối thoại. Chỉ còn nhiều người cùng độc thoại.
Tanzan không “buông” cô gái vì ngay trong tâm của ông, ông đã chẳng hề “đụng” vào cô. Ngược lại, chính vì ông hoàn toàn hiện diện trước hoàn cảnh và ông thấy cô cần được giúp, hành động ngay, rồi khi việc ấy kết thúc, ông tiếp tục lên đường.
Một ca sĩ cũng vậy. Hát câu đang hát như thể đó là câu quan trọng nhất của cả bài. Khi nó kết thúc, hãy để nó lại ở đó. Rồi dành toàn bộ sự hiện diện của mình cho câu tiếp theo. Nốt vừa sai đã qua. Nốt vừa đẹp cũng đã qua. Tiếng vỗ tay cũng sẽ qua. Và có lẽ trong một buổi biểu diễn thật sự sống động, nghệ thuật nằm ở khả năng liên tục trải nghiệm, liên tục phản ứng, rồi liên tục buông bỏ. Âm nhạc chỉ thực sự có mặt trong những nốt đang vang lên ngay lúc ấy mà thôi.
Lại có người nói: “Dạo này anh dùng AI nhiều quá,” phản ứng đầu tiên có thể là muốn chứng minh rằng họ sai. Nhưng theo tinh thần câu chuyện, câu hỏi thú vị hơn có lẽ là: AI là cô gái mà tôi đang bế qua vũng bùn, hay là cô gái mà tôi đang tiếp tục mang theo?
Nếu tôi dùng AI khi nó hữu ích—để tìm một cách diễn đạt, mở rộng một ý tưởng, kiểm tra một lập luận, học về âm nhạc, thảo luận một khái niệm—rồi sau đó tôi suy nghĩ, chọn lọc, phản bác, sửa đổi, “nuốt vào” và “tiêu hóa” những tư duy ấy, và cuối cùng biến điều nhận được thành hiểu biết của chính mình, thì AI chỉ là một công cụ được sử dụng đúng lúc.
Giống Tanzan: gặp một hoàn cảnh, sử dụng phương tiện cần thiết để giải quyết nó, xong việc thì đặt xuống. Và Tanzan đặt cô gái xuống bởi vì ông biết tại sao mình bế cô ấy lên. Ông không bế vì bị cô hấp dẫn, không bế để chứng minh mình phóng khoáng hơn Ekido. Có một vũng bùn, có một người không qua được, ông giúp cô qua. Mục đích rất rõ ràng.
Có lẽ với AI cũng như thế. Trước khi dùng, đôi khi chỉ cần tự hỏi: Tôi đang cần AI làm gì cho tôi? Nếu câu trả lời là: “Tôi có một suy nghĩ nhưng muốn đối thoại để đào sâu về tư tưởng ấy,” AI có thể rất hữu ích. Thế thôi.
Nào, bây giờ thì mời các bạn cùng tôi nghe Kiệt Sĩ từ Paris, qua ca khúc Une larme aux nuages của Adamo của một thời thanh xuân. Một trăm phần trăm không AI đó nhé.
Lệ hoang xin giăng mắc trên mây phiêu bồng
Nổi trôi theo gió đến chốn mênh mông
Này em, anh không chắc con tim ngoan hiền
Vì cơn gió ghé tai thì thầm thế
Lệ hoang xin đem gửi áng mây ban chiều
Rồi mai khi thức giấc hái cho em
Giọt sương long lanh trên má, trên đôi môi rạng ngời
Là muôn ánh dương quang em mặt trời
Gió vì sao thôi nhắc tên em như bao lần?
Gió giờ đây chỉ hát những câu nghe u hoài
Gió buồn thiu nằm ép trong đôi tay khô gầy
Đợi chờ ngày mai, dù ngày mai chẳng ai hay
Lệ hoang xin giăng mắc treo mây trên ngàn
Để nghe trong cơn gió khúc tình ca
Rồi anh xin gom hết bao nụ hôn nồng
Gửi theo gió, ghé bên môi cho em sưởi ấm
Lệ hoang xin giăng kín chân mây sa mạc
Lệ cho cây khô héo bỗng đơm hoa
Dù cho chỉ như hư ảnh, nhưng anh tin rằng
Dịu dàng nhan sắc nên anh yêu thật rồi
Lệ hoang xin giăng mắc trên mây lưng trời
Nổi trôi theo cơn gió đến chốn xa khơi
Này em, em có giữ trong tim muôn đời
Lời trong gió riêng anh cho một người
Lời cơn gió bên tai anh thầm thì…
Accroche une larme aux nuages
Et laisse le vent l'emporter
Bergère tu n'es pas très sage
Et le vent me l'a raconté
Accroche une larme aux nuages
Je la cueillerai au réveil
Je la ferai couler sur ton visage
Et la pluie sera mon soleil
Le vent n'ose plus me parler de toi
Il ne connaît que des refrains sans joies
Il s'est blotti dans le creux de ma main
Pour se cacher en attendant demain
Accroche une larme aux nuages
Pour que le vent se mette à danser
Je lui donnerai comme gage
De courir te couvrir de mes baisers
Accroche une larme aux nuages
Et au désert la rose fleurira
Et même si ce n'est qu'un mirage
Elle est si belle que j'y crois déjà
Accroche une larme aux nuages
Et laisse le vent l'emporter
Bergère tu n'es pas très sage
Et le vent me l'a raconté ...
kejazz.today 