• Nguyên tác: Bei Mir Bist du Schoen • Nhạc: Jacob Jacobs • Lời: Sammy Cahn & Saul Chaplin • Lời Việt: Nguyễn Thảo • Trình bày: Ngô Nhật Trường • Hòa âm & phối khí: Lê Vũ • Ghi âm: 1210 Studio (Saigon) • Final mix: LeVuMusic Studio • Graphics: Concept by MarcMarc
Jazz thường được xem là một ngôn ngữ âm nhạc mang màu sắc Mỹ và Anh ngữ. Điều này không sai, bởi phần lớn các ca khúc jazz tiêu chuẩn — những jazz standards — xuất phát từ Broadway, Tin Pan Alley, hay nền văn hóa Mỹ đầu thế kỷ XX. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, jazz chưa bao giờ thật sự thuộc về riêng một ngôn ngữ nào. Ngay từ bản chất, jazz là nghệ thuật của sự hấp thụ và biến đổi văn hóa.
Sinh ra tại New Orleans, jazz vốn đã là kết quả của nhiều dòng nhạc gặp nhau: nhịp điệu Phi châu, hòa âm Âu châu, thánh ca Tin Lành, blues, marching band, dân ca, và cả âm nhạc Caribbean. Có thể nói jazz ngay từ đầu đã là một thứ “hùm-bà-lằng” đầy sáng tạo.
Khi lan ra thế giới, jazz tiếp tục hấp thụ những nền văn hóa khác và tạo ra nhiều nhánh rất riêng.
Trong số đó, ảnh hưởng mạnh nhất có lẽ là Brazil. Sự kết hợp giữa jazz và samba tạo ra bossa nova — một thể loại mềm mại, tinh tế và đầy hòa âm phức tạp. Những ca khúc như The Girl from Ipanema hay Desafinado gần như đã trở thành một phần tự nhiên của kho tàng jazz quốc tế. Tiếng Bồ Đào Nha với âm điệu nhẹ và giàu nguyên âm đặc biệt phù hợp với phrasing jazz.
Pháp lại phát triển một hướng khác. Tại Paris, jazz hòa vào không khí nghệ thuật và trí thức của châu Âu. Từ đó sinh ra dòng Gypsy Jazz của Django Reinhardt — thứ jazz của guitar acoustic, violin, tốc độ và sự lãng mạn kiểu Âu châu. Đồng thời tiếng Pháp, với chất thơ và sự mềm mại, cũng tạo nên một phong cách vocal jazz rất riêng.
Ở vùng Caribe và thế giới nói tiếng Tây Ban Nha, jazz gặp nhịp clave và các cấu trúc đa tiết tấu châu Phi+Cuba để hình thành Latin Jazz và Afro-Cuban Jazz. Những nhạc sĩ như Chano Pozo đã làm thay đổi hoàn toàn cảm giác tiết tấu của jazz hiện đại. Nếu bebop cho jazz sự phức tạp hòa âm, thì Afro-Cuban jazz đem đến cho nó một thân thể mới để chuyển động.
Nhật Bản là một trường hợp rất đặc biệt. Dù không tạo ra một thể loại jazz riêng quá rõ rệt, nước này lại trở thành một trong những trung tâm thưởng thức và bảo tồn jazz lớn nhất thế giới. Tại Tokyo, văn hóa “jazz kissa” — các quán cà phê chuyên nghe jazz — phát triển mạnh suốt nhiều thập niên. Jazz Nhật thường mang vẻ đẹp tiết chế, cô độc và giàu không gian, phản ánh phần nào mỹ học Nhật Bản.
Trong khi đó, Bắc Âu phát triển một dạng jazz gần như thiền định. Những nghệ sĩ như Jan Garbarek tạo ra thứ âm nhạc lạnh, rộng và tĩnh lặng như phong cảnh mùa đông Scandinavia. Jazz ở đây ít “swing” hơn truyền thống Mỹ, nhưng giàu chiều sâu không gian và cảm giác nội tâm.
Điều thú vị là, càng lan rộng, jazz càng ít phụ thuộc vào ngôn ngữ nói. Một nhạc công ở São Paulo, một nghệ sĩ saxophone ở Paris, và một pianist ở Tokyo có thể cùng chơi với nhau mà gần như không cần chia sẻ cùng ngôn ngữ. Họ giao tiếp bằng hợp âm, nhịp điệu, tension, resolution, phrasing, và sự lắng nghe.
Có lẽ đó là điều đặc biệt nhất của jazz: nó bắt đầu như tiếng nói của một đám người, nhưng cuối cùng trở thành một ngôn ngữ xuyên văn hóa — nơi mỗi dân tộc khi bước vào đều để lại dấu vết riêng của mình.
Ca khúc hôm nay là một ca khúc đặc biệt vì nó được sáng tác trong phạm vi ngôn ngữ và văn hóa của người Do Thái. Xuất hiện vào năm 1932 trong một vở nhạc kịch ít ai biết. Mãi đến năm 1937, bản nhạc này đã được “swing” hóa cũng như “Mỹ” hóa. Và chẳng bao lâu sau đó, phiên bản của The Andrew Sisters đã đưa ca khúc này vào đám nhạc thịnh hành của thập niên ấy. Bravo đến Lê Vũ đã đưa hơi hướm Do Thái vào hòa âm jazz, và Ngô Nhật Trường đã thở hơi nóng của tp SàiGòn vào ca từ lãng mạn vừa Do Thái, vừa Mỹ vừa Việt này.
Dù bao thiếu nữ đã bước qua đời sống anh
Mà anh luôn thấy trống vắng, chưa hề vấn vương
Rồi khi em đến bên anh, cho hồn anh xôn xao
Cho tình anh chớm biết bao buồn đau
Nhìn em duyên dáng, ánh mắt như hồ nước trong
Mùi hương ngây ngất khi gió hôn làn tóc em
Và anh muốn nói đôi câu, cho dù em hay đâu,
Bao lời trong tim anh thêm đậm sâu
"Bei mir bist du schoen", anh biết anh cần nói
"Bei mir bist du schoen", có em tuyệt vời
"Bei mir bist du schoen", anh nói đôi lời thôi
Cho em hiểu rằng: em nhất trên cõi đời
Và khi nói "bella, bella", hoặc như câu "wünderbar"
Mong em luôn tin bao nhiêu lời yêu thương anh trao về em
Hỡi em nghe tình anh, "bei mir bist du schoen"
Hãy hôn anh và nói sẽ yêu anh hoài
Of all the girls I've known, and I've known some
Until I first met you, I was lonesome
And when you came in sight, dear, my heart grew light
And this old world seemed new to me
You're really swell, I have to admit you
Deserve expressions that really fit you
And so I've racked my brain, hoping to explain
All the things that you do to me
"Bei mir bist do schön", please let me explain
"Bei mir bist do schön", means you're grand
"Bei mir bist do schön", again I'll explain
It means you're the fairest in the land /
I could say, "bella, bella", or even "wünderbar"
Each language only helps me tell you how grand you are
I've tried to explain, "bei mir bist do schön"
So kiss me and say you understand
kejazz.today 