• Nguyên tác: (Concerto pour) La fin d'un amour • Nhạc: Francis Lai • Lời: Pierre Barouh • Lời Việt: Nguyễn Thảo • Trình bày: Nguyễn Thảo • Hòa âm & phối khí: Lê Vũ • Ghi âm: ElevenSixteen • Final mix: LeVuMusic Studio • Graphics: Concept by MarcMarc
Nghệ Thuật Tiết Chế Cảm Xúc Trong Ca Hát
Những suy ngẫm từ nghiên cứu Training the Vocal Expression of Emotions in Singing (Journal of Voice)
Có lẽ hầu như ai cũng từng nghe lời khuyên: “Muốn hát hay thì phải hát bằng cả trái tim.” Câu nói ấy đẹp, dễ nhớ, và dường như không ai phủ nhận. Nhưng nếu hỏi tiếp: “Thế nào là hát bằng trái tim?“, thì câu trả lời lại trở nên mơ hồ.
Có người cho rằng muốn truyền cảm thì trước hết người hát phải thật sự xúc động. Có người cố gắng nhớ lại những ký ức đau buồn trước khi bước lên sân khấu. Có người tin rằng càng để cảm xúc tràn ra bao nhiêu thì tiếng hát sẽ càng chạm đến người nghe bấy nhiêu. Vì thế, không ít ca sĩ đã để nước mắt hòa vào giọng hát, để tiếng nấc chen vào từng câu nhạc, với niềm tin rằng sự chân thành luôn tạo nên nghệ thuật.
Thế nhưng, nếu quan sát những nghệ sĩ lớn của thế kỷ XX, ta lại thấy một điều hoàn toàn khác. Billie Holiday hiếm khi gào thét trong những ca khúc đau đớn nhất của mình. Frank Sinatra gần như không bao giờ để giọng hát nứt rạn. Ella Fitzgerald giữ sự trầm lặng ngay cả khi hát những bản ballad đầy thương nhớ. Còn Dietrich Fischer-Dieskau, một trong những danh ca vĩ đại nhất của nghệ thuật Lied Đức, từng nhắc các học trò rằng: “Đừng khóc khi hát. Hãy để khán giả khóc.“
Thoạt nghe, lời khuyên ấy dường như mâu thuẫn với quan niệm “hát bằng trái tim”. Nhưng càng suy ngẫm, ta càng nhận ra rằng các nghệ sĩ ấy không hề phủ nhận cảm xúc. Điều họ phản đối là sự phô bày cảm xúc.
Có một khoảng cách rất lớn giữa cảm xúc và biểu diễn cảm xúc. Người ca sĩ có thể đang vô cùng đau khổ, nhưng nếu để nỗi đau chi phối hoàn toàn giọng hát, họ sẽ mất đi sự chủ động về nhịp điệu, âm sắc, hơi thở và cao độ. Khi ấy, người nghe không còn cảm nhận bài hát nữa, mà chỉ còn chứng kiến người ca sĩ đang xúc động. Nghệ thuật bắt đầu từ chính khoảng cách ấy.
Năm 2023, một nhóm nhà nghiên cứu công bố trên Journal of Voice một công trình có nhan đề Training the Vocal Expression of Emotions in Singing. Thay vì đặt câu hỏi người ca sĩ cần “cảm nhiều hơn” như thế nào, họ đặt một câu hỏi hoàn toàn khác:
Liệu khả năng biểu đạt cảm xúc bằng giọng hát có thể được huấn luyện một cách khoa học hay không?
Đây là một câu hỏi rất đáng chú ý. Nếu câu trả lời là “có”, thì điều đó có nghĩa rằng sự biểu cảm không hoàn toàn là thiên phú. Nó cũng không chỉ là kết quả của những trải nghiệm sống. Biểu cảm có thể được học, được luyện tập và được hoàn thiện giống như bất kỳ kỹ năng nghệ thuật nào khác.
Để kiểm chứng giả thuyết ấy, các nhà nghiên cứu chọn hai nhóm sinh viên diễn xuất có trình độ tương đương. Một nhóm tiếp tục học theo chương trình thông thường. Nhóm còn lại tham gia một khóa huấn luyện kéo dài bảy tuần, trong đó họ không được yêu cầu phải sống lại những ký ức buồn hay cố ép mình xúc động hơn. Trái lại, họ được hướng dẫn cách điều khiển giọng hát để tạo nên những sắc thái cảm xúc khác nhau.
Sau khóa học, cả hai nhóm đều được thu âm cùng một số ca khúc. Những bản thu này được phân tích bằng các phần mềm âm học, đồng thời được gửi cho nhiều người nghe độc lập đánh giá mức độ biểu cảm mà họ cảm nhận được.
Kết quả khá bất ngờ. Những người được huấn luyện không hề hát to hơn. Họ cũng không hát kịch tính hơn. Không ai được khuyến khích khóc, nghẹn giọng hay làm cho giọng hát trở nên bi lụy. Thế nhưng phần lớn người nghe đều nhận thấy các màn trình diễn của họ giàu cảm xúc hơn hẳn nhóm đối chứng.
Điều đó dẫn đến một kết luận rất quan trọng: Điều làm người nghe xúc động không nhất thiết là cường độ cảm xúc của người hát, mà là cách người hát điều khiển giọng hát để gợi mở cảm xúc nơi người nghe. Và đó là hai quá trình hoàn toàn khác nhau.
Một người có thể đau khổ đến tận cùng nhưng vẫn không hát hay. Ngược lại, một nghệ sĩ với kỹ thuật điêu luyện có thể khiến hàng nghìn khán giả rơi nước mắt mà bản thân họ vẫn hoàn toàn bình tĩnh trên sân khấu.
Nghiên cứu này không phủ nhận cảm xúc chân thật. Ngược lại, nó cho thấy cảm xúc chỉ trở thành nghệ thuật khi được đặt dưới sự dẫn dắt của kỹ thuật. Nếu kỹ thuật là chiếc bình, thì cảm xúc là nước, mà nước dù sao đi nữa vẫn không thể giữ được hình dạng nếu không có chiếc bình chứa nó.
Có lẽ vì thế mà những nghệ sĩ lớn thường không nói nhiều về việc “hãy cảm nhiều hơn”. Họ nói về hơi thở. Về nhịp điệu. Về cách đặt phụ âm. Về độ dài của một khoảng lặng. Về một nốt ngân ngắn hơn hay dài hơn nửa giây.
Nghe có vẻ rất kỹ thuật, nhưng chính những chi tiết ấy mới là nơi cảm xúc được hình thành.
Nguyễn Thảo & ChatGPT
Kỷ niệm tìm bóng hình dưới đáy sâu của ngày
Ngày nối liền nhau vì anh đã quên là ngày
Đời như mộ chôn từ em đã không bên anh
Thành phố từ đấy là bãi đất hoang quanh đây
Còn riêng mình anh hoài nuối tiếc trong chua cay
Những thương yêu tả tơi thay!
Rồi anh và em là những bóng ma lạnh lùng
Thời gian thờ ơ còn trôi mãi trong mịt mùng
Đường đi nào rơi lệ cho mắt anh thêm cay?
Tình yêu vì đâu lẻ loi chỉ riêng anh đây?
Và tim bệnh đau làm sao nhớ trao cho nhau
Những tin yêu đến mai sau?
Thể nào chặn ngăn thời gian lúc quá muộn rồi?
Tình nhân một khi rời nhau mấy ai trở lại?
Tình yêu rạn nứt làm sao giữ nguyên như xưa?
Em yêu hỡi, em có biết?
Dù anh còn đi tìm trong những kỷ niệm buồn
Đường xưa giờ đã đổi tên quá xa lạ rồi
Nào ai người quen giờ sao bỗng quay lưng đi
Người đã từng bao ngày chung nỗi vui cơn say
Nhịp sống còn nguyên tựa như chẳng hay đôi ta
Đã xa nhau, mãi xa nhau…
Kỷ niệm tìm bóng hình dưới đáy sâu của ngày
Ngày theo ngày qua và anh đã quên ngày nào
Giờ anh chỉ thấy ngày tiếp nối trong hoang mang
Mặt trời già nua đã hấp hối theo tình tàn
Mặt trời ngày xưa hồng trên mắt môi em nhưng
Nó đã chết trước mắt anh
Ôi tình yêu…
Mes souvenirs te cherchent au fond des jours
Et quelquefois, j'oublie le nom des jours
Je ne vis pas puisque tu vis sans moi
Toute la ville est séparée de moi
Je suis peut-être seule à regretter
Notre amour déchiré
Bientôt, le monde tournera sans nous,
L'indifférence passera sur nous.
Où s'en aller avec les larmes aux yeux?
Comment s'aimer quand on est moins que deux?
Qui nous dira pourquoi nos cœurs blessés
N'ont pas su se garde
Il est trop tard pour arrêter le temps
On ne peut plus redevenir amants
On ne peut pas recommencer l'amour
Mon amour, mon amour
Je cours après ce qui n'existe plus
Ils ont même changé les noms des rues
Et tous ces gens qui nous tendaient les bras
Ces mêmes gens ne me connaissent pas
Et puis Paris qui vit sa vie sans nous
Et Paris qui s'en fout
Mes souvenirs te cherchent au fond des jours
Et quelquefois, j'oublie le nom des jours
Mais je ne trouve plus le long des jours
Qu'un pauvre vieux soleil de fin d'amour
Un vieux soleil qui s'éclairait de toi
Et qui meurt devant moi
Mon amour
kejazz.today 