Ca Khúc Bất Tử

Ngu Yên

Ca Khúc Bất Tử

Giải Mã Điều Kỳ Diệu

Thế nào là một ca khúc hay? Câu hỏi này giống như hỏi thế nào là một nụ hôn hay—mọi người đều có câu trả lời, nhưng không ai đồng ý với nhau, và tất cả đều đúng một phần nào đó. Nhưng hãy thử nghĩ xem: một ca khúc hay là ca khúc mà khi nghe lần đầu, bạn có cảm giác như đã nghe nó đâu đó rồi, nhưng lại hoàn toàn mới mẻ. Nó như gặp người lạ nhưng có cảm giác đã quen từ kiếp trước—vừa xa lạ vừa thân thuộc, vừa bất ngờ vừa đúng như mong đợi. Đó là lý do tại sao những bài hát hay nhất thế giới thường có giai điệu đơn giản đến mức một đứa trẻ năm tuổi có thể hát theo, nhưng lại có gì đó—một nốt chệch nhẹ, một hòa âm bất ngờ, một nhịp nghỉ đúng chỗ—khiến nó không thể quên.

Hãy lấy ví dụ về bài “Yesterday” của The Beatles. Năm nốt đầu tiên: Yesterday, all my troubles seemed so far away. Đơn giản không thể đơn giản hơn. Nhưng chính cái “seemed” đó—quá khứ giả định, cái cảm giác mơ hồ giữa hiện thực và ký ức—tạo nên một khoảng trống cảm xúc mà bất kỳ ai từng mất mát điều gì đó cũng có thể lấp đầy bằng nỗi buồn riêng của mình. Ca khúc hay không áp đặt cảm xúc. Nó tạo không gian để bạn cảm nhận. Như một căn phòng trống được thiết kế đẹp—bạn bước vào và mang theo nội thất của chính mình.

Nhưng “hay” chỉ là bước đầu. Nó như việc một người đẹp—đẹp thì nhiều, nhưng để người ta nhớ mãi là chuyện khác. Ca khúc có giá trị là ca khúc không chỉ làm bạn cảm thấy gì đó, mà còn thay đổi cách bạn cảm nhận. Nó không phản ánh thế giới—nó tái định nghĩa thế giới. Trước khi Radiohead phát hành “Paranoid Android” năm 1997, không ai biết rằng rock ballad có thể chứa đựng sự tuyệt vọng hiện đại theo cách đó—không bi thảm kiểu lãng mạn, mà tuyệt vọng kiểu một con người bị mắc kẹt trong hệ thống, trong công nghệ, trong chính đầu óc mình. Bài hát không nói “tôi buồn,” nó nói “tôi đang tan rã theo cách mà ngôn ngữ cũ không diễn tả được, nên tôi cần tạo ngôn ngữ mới.” Và sau đó, mọi người đều dùng ngôn ngữ đó để nói về nỗi buồn của chính họ.

Ca khúc có giá trị là ca khúc tạo ra ngôn ngữ. Nó không mô tả cảm xúc—nó tạo ra từ vựng cho những cảm xúc chưa có tên. Trước khi Billie Holiday hát “Strange Fruit” năm 1939, không ai biết một bài hát có thể là vũ khí chính trị mà vẫn là nghệ thuật thuần khiết. Lời bài hát về những “trái kỳ lạ” treo trên cây—ẩn dụ về người da đen bị treo cổ ở miền Nam nước Mỹ—vừa đẹp một cách đáng sợ, vừa đáng sợ một cách đẹp đẽ. Nó buộc người nghe phải đối mặt với cái ác mà không thể quay đi, vì âm nhạc giữ bạn lại bằng vẻ đẹp của nó. Đó là giá trị: khả năng chứa đựng mâu thuẫn mà không sụp đổ. Một ca khúc có giá trị như một chiếc cầu bắc qua vực thẳm—nó không phủ nhận vực sâu, nhưng nó cho bạn cách để qua.

Nhưng giữa “có giá trị” và “bất tử” vẫn còn một khoảng cách—và khoảng cách đó rộng như từ sống đến chết, từ được nhớ đến được tôn thờ. Một ca khúc bất tử không chỉ tồn tại qua thời gian. Nó thay đổi ý nghĩa theo thời gian mà vẫn giữ nguyên hình thể. Nó như một chiếc gương kỳ diệu: mỗi thế hệ nhìn vào và thấy chính mình, nhưng gương vẫn là gương đó. Lấy ví dụ “Hallelujah” của Leonard Cohen. Khi Cohen viết năm 1984, đó là bài hát về ham muốn, về tình dục, về sự thất bại của tình yêu và tôn giáo. Nhưng qua hàng trăm cover versions—từ Jeff Buckley đến hợp xướng nhà thờ—nó biến thành bài cầu nguyện, bài than khóc, bài hát cưới, bài hát tang lễ, bài hát về hy vọng, về tuyệt vọng, về mọi thứ và không gì cả. Ca khúc bất tử là ca khúc đủ lớn để chứa mâu thuẫn của nhân loại.

Và đây là điều kỳ lạ: ca khúc bất tử thường không phải là ca khúc “hoàn hảo.” Chúng có sai sót. Chúng có chỗ sứt mẻ. “Bohemian Rhapsody” của Queen về mặt lý thuyết là một mớ hỗn độn—opera rock sáu phút không có điệp khúc rõ ràng, nhảy từ ballad sang opera sang hard rock như người tâm thần đổi nhân cách. Nhưng chính những chỗ “sai” đó—những chỗ không theo quy tắc—tạo nên những khe hở để thế hệ này qua thế hệ khác chui vào và cư trú. Nếu bài hát “hoàn hảo,” nó sẽ đóng kín. Nhưng bài hát có vết nứt—đó là nơi ánh sáng lọt vào, như Leonard Cohen nói trong chính “Anthem”: “There is a crack in everything, that’s how the light gets in.”

Thời gian là thẩm phán tàn nhẫn nhất và công bằng nhất. Một ca khúc “hay” có thể lên top Billboard trong ba tháng rồi biến mất. Một ca khúc “có giá trị” có thể được giới phê bình ca ngợi nhưng quần chúng lãng quên. Nhưng ca khúc bất tử? Nó vượt qua cả hai bài kiểm tra. Nó không chỉ được yêu thích—nó trở thành một phần của văn hóa đến mức người ta quên rằng đã có lúc nó chưa tồn tại. Hãy thử tưởng tượng thế giới không có “Happy Birthday.” Bạn không thể. Bài hát đó đơn giản, ngớ ngẩn, về mặt âm nhạc không có gì xuất sắc—nhưng nó bất tử vì nó chiếm giữ một chức năng xã hội mà không có gì thay thế được. Mỗi năm, mỗi người, mỗi sinh nhật, bài hát đó được hát lại hàng triệu lần. Đó là loại bất tử của sự cần thiết.

Nhưng có một loại bất tử khác—bất tử của sự chạm đến cái gì đó bên ngoài thời gian. Bạn có thể nghe “A Love Supreme” của John Coltrane và cảm thấy như đang chạm vào thứ gì đó thiêng liêng, dù bạn không tin tôn giáo. Bạn có thể nghe “Clair de Lune” của Debussy và cảm thấy thời gian dừng lại, dù đồng hồ vẫn chạy. Những ca khúc này không diễn tả cảm xúc—chúng trở thành cảm xúc. Chúng không kể về trải nghiệm—chúng là trải nghiệm. Khi Coltrane thổi saxophone, đó không phải là âm thanh về sự siêu việt—đó là sự siêu việt trong hình thức âm thanh. Khi Debussy viết về ánh trăng, đó không phải là mô tả—đó là ánh trăng bằng nốt nhạc.

Nhưng trong thời đại streaming, khi một ca khúc cần 30 giây đầu tiên để giữ chân người nghe kẻo họ skip, thế nào là “bất tử”? Thuật toán Spotify không quan tâm đến Beethoven. Nó chỉ quan tâm đến việc bạn có click “repeat” không. Và đây là nghịch lý: trong khi công nghệ làm cho việc nghe nhạc dễ dàng hơn bao giờ hết, nó cũng làm cho việc một ca khúc trở nên bất tử khó khăn hơn bao giờ hết. Bởi vì bất tử cần thời gian—thời gian để một bài hát ngấm vào văn hóa, để nó được hát lại trong đám cưới, được chơi trong đám tang, được cover bởi nghệ sĩ thế hệ sau, được remix, được tái diễn giải, được tranh cãi, được yêu và được ghét cho đến khi nó trở thành một phần của không khí mà mọi người hít thở.

Có lẽ bí mật của ca khúc bất tử nằm ở chỗ nó không cố trở nên bất tử. Những ca khúc được tính toán để “đi vào lịch sử” thường chết sớm nhất. Ngược lại, những ca khúc bất tử thường là những ca khúc ra đời từ nhu cầu cấp thiết—nhu cầu phải nói điều gì đó mà không nói không được, dù biết rằng thị trường không quan tâm, giới phê bình sẽ chỉ trích, công chúng có thể không hiểu. Bob Dylan viết “Like a Rolling Stone” không phải để làm hit—ông viết vì ông giận dữ và muốn phá vỡ mọi quy tắc của nhạc pop lúc đó. Sáu phút dài, không có điệp khúc rõ ràng, lời ca đầy hình ảnh siêu thực và tức giận. Radio ghét nó. Nhưng năm mươi năm sau, nó vẫn ở đó—bất tử không phải vì nó hoàn hảo, mà vì nó thật.

Và “thật” ở đây không có nghĩa là tự truyện. Nó có nghĩa là chân thành đến mức nguy hiểm. Ca khúc bất tử là ca khúc mà người viết đặt cược toàn bộ—không giữ lại gì cho bản thân, không tính toán, không có kế hoạch B. Khi Kurt Cobain hát “Smells Like Teen Spirit,” ông không hát về teenage angst theo cách an toàn, dễ tiêu thụ. Ông hát như thể đang xé nát chính mình trên sân khấu, và chính sự dữ dội đó—sự nguy hiểm trong giọng hát, sự mất kiểm soát trong tiếng guitar—khiến cả một thế hệ cảm thấy được nhìn thấy. Ca khúc bất tử không làm bạn cảm thấy thoải mái. Nó làm bạn cảm thấy sống.

Có một cách khác để nghĩ về điều này. Ca khúc hay là ca khúc bạn thích. Ca khúc có giá trị là ca khúc bạn tôn trọng. Nhưng ca khúc bất tử là ca khúc bạn không thể thoát khỏi—không phải vì nó bám víu vào bạn, mà vì nó đã trở thành một phần của cách bạn hiểu thế giới. Sau khi nghe “Imagine” của John Lennon, bạn không thể nghĩ về hòa bình theo cách cũ nữa. Sau khi nghe “What’s Going On” của Marvin Gaye, bạn không thể nghe tin tức mà không nghe lại giai điệu đó trong đầu. Ca khúc bất tử cấy vào não bạn một cách nhìn về thế giới, và cách nhìn đó sinh sôi, lây lan, truyền từ người này sang người khác như virus—nhưng là loại virus tốt, loại virus khiến con người trở nên nhân văn hơn.

Các bạn đọc tôi bàn về nhạc ngoại quốc, nhạc tây phương, có lẽ bạn tự hỏi còn nhạc Việt Nam? Đúng, tôi nói nhiều về nhạc ngoại vì họ nhiểu sinh lực trong âm nhạc tạo ra nhiều hay, nhiều giá trị và nhiều bất tử. Nhưng nhạc Việt cũng có.

Nhạc Việt hay thì nhiều lắm. Nhạc có giá trị cũng có một thư mục dài như Trương Chi, Thiên Thai của Văn Cao; như Nghìn Trùng Xa Cách, Bên Ni Bên Nớ của Phạm Duy; như Nửa Hồn Thương Đau, Đêm Cuối Cùng của Phạm Đình Chương, Như Hòn Vọng Phu của Lê Thương, Như Một Cõi Đi Về, Hoa Vàng mấy Độ của Trịnh Công Sơn, còn nữa và còn nhiều nữa nhạc giá trị. Vậy nhạc bất tử là bài nào? Chẳng phải là Ly Rượu Mừng mà không cần hát, vẫn là mùa xuân, niềm vui của chúng ta hay sao? Những ca khúc Việt sống với người Việt qua nhiều thế hệ, những ca khúc đó bất tử.

Cuối cùng, câu hỏi không phải là “làm sao tạo ra ca khúc bất tử,” mà là “tại sao chúng ta cần ca khúc bất tử?” Và câu trả lời, tôi nghĩ, nằm ở chỗ con người cần điều gì đó vượt qua bản thân—vượt qua cái tôi nhỏ bé, cuộc đời ngắn ngủi, cơ thể sẽ chết. Chúng ta cần biết rằng có những thứ tồn tại lâu hơn chúng ta, có những cảm xúc được cảm nhận bởi người chưa sinh ra, có những giai điệu sẽ vang lên khi chúng ta đã thành tro bụi. Ca khúc bất tử là bằng chứng rằng nghệ thuật có thể chiến thắng thời gian. Không phải mãi mãi—không có gì là mãi mãi—nhưng đủ lâu để tạo ảo giác về vĩnh cửu, và đôi khi ảo giác là tất cả những gì chúng ta có.

Vậy nên lần sau khi bạn nghe một bài hát và cảm thấy rùng mình, hãy chú ý. Có thể đó chỉ là một ca khúc hay—sẽ làm bạn vui vài tuần rồi phai nhạt. Có thể đó là ca khúc có giá trị—sẽ ảnh hưởng đến cách bạn nghĩ về một chủ đề nào đó. Nhưng nếu bạn thấy rằng nhiều năm sau, bạn vẫn nhớ từng lời, vẫn cảm thấy rùng mình, vẫn khám phá ý nghĩa mới mỗi khi nghe lại—thì có lẽ bạn đã chạm vào điều kỳ diệu. Bạn đã tìm thấy một mảnh ghép của bất tử.

Và bất tử, hóa ra, không phải là việc sống mãi. Nó là việc tạo ra thứ gì đó mà người khác muốn giữ sống—đủ để họ truyền lại cho con cái, đủ để con cái truyền lại cho cháu chắt, đủ để một ngày nào đó, ai đó sẽ nghe nó và nghĩ, không phải “đây là bài hát cũ,” mà “đây là bài hát của tôi.” Đó là lúc ca khúc không còn thuộc về người viết nữa. Nó thuộc về tất cả mọi người. Và đó, cuối cùng, là điểm khác biệt giữa một ca khúc và một ca khúc bất tử: một cái chết theo chủ nhân, cái kia sống nhờ những người lạ

Ngu Yên